प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
पायाखालचा खजिना
त इमे सत्याः कामा अनृतापिधानास्तेषां सत्यानां सतामनृतमपिधानं यो यो ह्यस्येतः प्रैति न तमिह दर्शनाय लभते ॥ १ ॥ अथ ये चास्येह जीवा ये च प्रेता यच्चान्यदिच्छन्न लभते सर्वं तदत्र गत्वा विन्दतेऽत्र ह्यस्यैते सत्याः कामा अनृतापिधानास्तद्यथापि हिरण्यनिधिं निहितमक्षेत्रज्ञा उपर्युपरि सञ्चरन्तो न विन्देयुरेवमेवेमाः सर्वाः प्रजा अहरहर्गच्छन्त्य एतं ब्रह्मलोकं न विन्दन्त्यनृतेन हि प्रत्यूढाः ॥ २ ॥ स वा एष आत्मा हृदि तस्यैतदेव निरुक्तं हृद्ययमिति तस्माद्धृदयमहरहर्वा एवंवित्स्वर्गं लोकमेति ॥ ३ ॥ अथ य एष सम्प्रसादोऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यत एष आत्मेति होवाचैतदमृतमभयमेतद्ब्रह्मेति तस्य ह वा एतस्य ब्रह्मणो नाम सत्यमिति ॥ ४ ॥ तानि ह वा एतानि त्रीण्यक्षराणि सतीयमिति तद्यत्सत्तदमृतमथ यत्ति तन्मर्त्यमथ यद्यं तेनोभे यच्छति यदनेनोभे यच्छति तस्माद्यमहरहर्वा एवंवित्स्वर्गं लोकमेति ॥ ५ ॥
मग या सत्य कामना आत्ता आपल्याला का मिळत नाहीत? गुरू सांगतात, त्या खऱ्या आहेत, पण खोट्याने त्या झाकल्या आहेत. म्हणूनच आपले कुणी प्रिय माणूस गेले, की ते आपल्याला पुन्हा इथे दिसत नाही. हे आवरण म्हणजे बाहेरच्या गोष्टींची हाव. शंकराचार्य तिला खोटी म्हणतात, कारण ती आपण कोण आहोत, याच्या चुकीच्या कल्पनेतून उगवते. तरीही, जे जे आपल्याला हवे असते आणि मिळत नाही, जिवंत किंवा गेलेली प्रिय माणसेही, ते सारे आत गेल्यावर सापडते; या कामना तिथेच झाकलेल्या असतात. जागा ठाऊक नसलेली माणसे जमिनीत पुरलेल्या सोन्यावरून पुन्हा पुन्हा चालत जातात. तसेच सगळे प्राणी रोज रात्री गाढ झोपेत या ब्रह्मरूप जगात, म्हणजे ब्रह्मात, जातात, आणि तरीही त्यांना ते सापडत नाही. रोज ते खजिन्यापर्यंत पोहोचतात, पण कळायच्या आतच खोटे त्यांना ओढून नेते. आत्मा हृदयात आहे; हृदय हा शब्दच हे सांगतो. “हृदयम्” हा शब्द “हृदि अयम्” असा ऐकू येतो: “हा हृदयात आहे.” जो हे जाणतो, तो रोज स्वर्गीय जगात, म्हणजे हृदयातल्या ब्रह्मात, प्रवेश करतो. झोपेत सगळेच त्यात बुडतात, हे शंकराचार्य मान्य करतात; पण ते जाणतो तो फक्त ज्ञानी. याच उपनिषदाच्या आधीच्या एका अध्यायाने हे तीन शब्दांत सांगितले होते: “ते तूच आहेस.” “या देहातून वर उठून, परम ज्योतीला पोहोचून, आपल्या स्वरूपात प्रकट होणारा हा संप्रसाद, हाच आत्मा,” गुरू म्हणाले. “हेच अमृत, हेच अभय; हेच ब्रह्म.” संप्रसाद म्हणजे शांत झालेला: स्वप्नरहित झोपेतला, जागेपण आणि स्वप्न दोन्हींपासून विसावलेला आत्मा. शंकराचार्य सांगतात, देहातून वर उठणे म्हणजे स्वतःला देह मानणे सोडणे; आणि परम ज्योती म्हणजे आत्म्याची स्वतःची जाणीव. ब्रह्म “सत्यम्”, म्हणजे “जे खरे आहे ते”, या नावाने ओळखले जाते, आणि मंत्र या नावाचे तीन ध्वनी वेगळे करतो. “सत्” म्हणजे अमर, आणि “ति” म्हणजे मर्त्य. “यम्” म्हणजे “बांधणारे”: ते या दोघांना एकत्र धरून ठेवते. जो हे जाणतो, तो रोज त्या स्वर्गीय जगात प्रवेश करतो.