प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
प्रतिबिंबाचे काय होते
अथ हेन्द्रोऽप्राप्यैव देवानेतद्भयं ददर्श यथैव खल्वयमस्मिञ्छरीरे साध्वलंकृते साध्वलंकृतो भवति सुवसने सुवसनः परिष्कृते परिष्कृत एवमेवायमस्मिन्नन्धेऽन्धो भवति स्रामे स्रामः परिवृक्णे परिवृक्णोऽस्यैव शरीरस्य नाशमन्वेष नश्यति नाहमत्र भोग्यं पश्यामीति ॥ १ ॥ स समित्पाणिः पुनरेयाय तं ह प्रजापतिरुवाच मघवन्यच्छान्तहृदयः प्राव्राजीः सार्धं विरोचनेन किमिच्छन्पुनरागम इति स होवाच यथैव खल्वयं भगवोऽस्मिञ्छरीरे साध्वलंकृते साध्वलंकृतो भवति सुवसने सुवसनः परिष्कृते परिष्कृत एवमेवायमस्मिन्नन्धेऽन्धो भवति स्रामे स्रामः परिवृक्णे परिवृक्णोऽस्यैव शरीरस्य नाशमन्वेष नश्यति नाहमत्र भोग्यं पश्यामीति ॥ २ ॥ एवमेवैष मघवन्निति होवाचैतं त्वेव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि वसापराणि द्वात्रिंशतं वर्षाणीति स हापराणि द्वात्रिंशतं वर्षाण्युवास तस्मै होवाच ॥ ३ ॥
देवांपर्यंत पोहोचण्याआधीच, परतीच्या वाटेवर इंद्राला यातली चूक दिसली. “शरीर उत्तम कपड्यांत, अलंकारांत, नीटनेटके असले, की प्रतिबिंबातला हा आत्माही तसाच असतो. मग शरीर आंधळे झाले, तर हाही आंधळा होईल; शरीर काणे झाले, तर हाही काणा; शरीर जायबंदी झाले, तर हाही जायबंदी. शरीर नष्ट होताक्षणी हाही नष्ट होईल. यात मला काही हित दिसत नाही.” हातात समिधा घेऊन तो परत आला. प्रजापती म्हणाला, “मघवा, तू विरोचनाबरोबर समाधानाने गेला होतास. आता परत कशासाठी आलास?” मघवा म्हणजे “उदार, दाता”; हे इंद्राचे एक नाव. त्याने जे पाहिले होते, ते सांगितले. “हे असेच आहे, मघवा,” प्रजापती म्हणाला. “मी तुला हे आणखी समजावून सांगेन. आणखी बत्तीस वर्षे इथे राहा.” तो राहिला, आणि प्रजापतीने त्याला पुन्हा शिकवले. विरोचनाच्या उलट, इंद्र वाटेत गुरूचे शब्द मनात घोळवत राहिला, आणि पाण्याच्या परातीचा धडा त्याला काही अंशी उमगला. प्रजापतीचे “हे असेच आहे” म्हणजे होकार: प्रतिबिंब हा आत्मा नव्हे. एकाच शिकवणीने दोघांना वेगवेगळ्या वाटांनी का पाठवले? शंकराचार्यांचे उत्तर असे: ज्याच्या त्याच्या मनाला जेवढे झेपले, तेवढेच त्याने ऐकले. इंद्राने “दिसणारा” हा शब्द प्रामाणिकपणे घेतला, आणि डोळ्यातल्या प्रतिमेवर मन लावले. विरोचनाची बुद्धी अधिक झाकोळलेली होती. त्याने ती प्रतिमा पाडणाऱ्या शरीरावरच मन लावले, आणि त्याचीच खात्री घेऊन तो घरी गेला. इंद्राच्या आड अजून जे येत होते, ते पुढची वर्षे झिजवून काढणार होती.