प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
पुरुष हा अग्नी
पुरुषो वाव गौतमाग्निस्तस्य वागेव समित्प्राणो धूमो जिह्वार्चिश्चक्षुरङ्गाराः श्रोत्रं विस्फुलिङ्गाः ॥ १ ॥ तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवा अन्नं जुह्वति तस्या आहुते रेतः सम्भवति ॥ २ ॥
आता हे पाणी अन्न होऊन शरीरात शिरते आणि बीज बनते. “गौतम, पुरुष हा एक अग्नी आहे. वाणी त्याची समिधा, प्राण त्याचा धूर, जीभ त्याची ज्वाला, डोळा त्याचे निखारे, आणि कान त्याच्या ठिणग्या. या अग्नीत देव अन्नाची आहुती देतात, आणि त्या आहुतीतून वीर्य उत्पन्न होते.” शंकराचार्यांच्या उपमा साध्या आहेत: बोलण्याने माणूस उजळून दिसतो, मुका तसा दिसत नाही; श्वास धुरासारखा तोंडातून बाहेर पडतो; आणि जीभ ज्वालेसारखी लाल असते.