प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
आयुष्य म्हणजे यज्ञ
पुरुषो वाव यज्ञस्तस्य यानि चतुर्विंशति वर्षाणि तत्प्रातःसवनं चतुर्विंशत्यक्षरा गायत्री गायत्रं प्रातःसवनं तदस्य वसवोऽन्वायत्ताः प्राणा वाव वसव एते हीदंसर्वं वासयन्ति ॥ १ ॥ तं चेदेतस्मिन्वयसि किंचिदुपतपेत्स ब्रूयात्प्राणा वसव इदं मे प्रातःसवनं माध्यंदिनंसवनमनुसंतनुतेति माहं प्राणानां वसूनां मध्ये यज्ञो विलोप्सीयेत्युद्धैव तत एत्यगदो ह भवति ॥ २ ॥ अथ यानि चतुश्चत्वारिंशद्वर्षाणि तन्माध्यंदिनं सवनं चतुश्चत्वारिंशदक्षरा त्रिष्टुप्त्रैष्टुभं माध्यंदिनंसवनं तदस्य रुद्रा अन्वायत्ताः प्राणा वाव रुद्रा एते हीदंसर्वंरोदयन्ति ॥ ३ ॥ तं चेदेतस्मिन्वयसि किंचिदुपतपेत्स ब्रूयात्प्राणा रुद्रा इदं मे माध्यंदिनंसवनं तृतीयसवनमनुसंतनुतेति माहं प्राणानांरुद्राणां मध्ये यज्ञो विलोप्सीयेत्युद्धैव तत एत्यगदो ह भवति ॥ ४ ॥ अथ यान्यष्टाचत्वारिंशद्वर्षाणि तत्तृतीयसवनमष्टाचत्वारिंशदक्षरा जगती जागतं तृतीयसवनं तदस्यादित्या अन्वायत्ताः प्राणा वावादित्या एते हीदंसर्वमाददते ॥ ५ ॥ तं चेदेतस्मिन्वयसि किंचिदुपतपेत्स ब्रूयात्प्राणा अदित्या इदं मे तृतीयसवनमायुरनुसंतनुतेति माहं प्राणानामादित्यानां मध्ये यज्ञो विलोप्सीयेत्युद्धैव तत एत्यगदो हैव भवति ॥ ६ ॥ एतद्ध स्म वै तद्विद्वानाह महिदास ऐतरेयः स किं म एतदुपतपसि योऽहमनेन न प्रेष्यामीति स ह षोडशं वर्षशतमजीवत्प्र ह षोडशं वर्षशतं जीवति य एवं वेद ॥ ७ ॥
वडिलांनी मुलाच्या आयुष्यासाठी प्रार्थना केली; आता माणूस स्वतःच्या आयुष्याचे रक्षण करतो. माणूस म्हणजेच यज्ञ: त्याचे आयुष्य म्हणजे सोमयाग. त्यात दिवसातून तीन सवने, म्हणजे सोमरस काढण्याचे तीन विधी, होतात. प्रत्येक सवन एका छंदात गायले जाई. छंद म्हणजे अक्षरे मोजून बांधलेली पद्याची रचना. प्रत्येक छंदाची अक्षरसंख्या आयुष्याच्या एका टप्प्याची वर्षे ठरवते. पहिली २४ वर्षे म्हणजे सकाळचे सवन, जे २४ अक्षरांच्या गायत्री छंदात गायले जाते. हा टप्पा वसूंचा, आणि इथे वसू म्हणजे प्राण, कारण ते सर्व गोष्टींना शरीरात वसवतात (वस्). या वर्षांत आजार आला, तर त्याने म्हणावे: “प्राणांनो, वसूंनो, माझे सकाळचे सवन माध्यान्हीच्या सवनापर्यंत चालू ठेवा. मी यज्ञ आहे; तुमच्यामध्ये माझा मध्येच लोप होऊ देऊ नका.” तो त्यातून उठतो, आणि निरोगी होतो. पुढची ४४ वर्षे माध्यान्हीचे सवन, ४४ अक्षरांच्या त्रिष्टुभ् छंदात. ती रुद्रांची, म्हणजे सगळ्यांना रडवणाऱ्या (रुद्) प्राणांची. शेवटची ४८ वर्षे तिसरे सवन, ४८ अक्षरांच्या जगती छंदात. ती आदित्यांची, म्हणजे सर्व काही आपल्यात घेणाऱ्या (आददते) प्राणांची. प्रत्येक टप्प्यात आजारी माणूस अशीच प्रार्थना करतो, शेवटच्या वेळी पूर्ण आयुष्यासाठी, आणि बरा होतो. महिदास ऐतरेय हे जाणत होते. परंपरा ऋग्वेदाचे ऐतरेय ग्रंथ त्यांचेच मानते. ते आजाराला म्हणत, “मला कशाला त्रास देतोस? तुझ्यामुळे मी मरणार नाही.” ते ११६ वर्षे जगले, म्हणजे तिन्ही टप्पे मिळून. हे जो जाणतो, तोही तितकेच जगतो.