प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
अन्नाचे काय होते?
अन्नमशितं त्रेधा विधीयते तस्य यः स्थविष्ठो धातुस्तत्पुरीषं भवति यो मध्यमस्तन्मांसं योऽणिष्ठस्तन्मनः ॥ १ ॥ आपः पीतास्त्रेधा विधीयन्ते तासां यः स्थविष्ठो धातुस्तन्मूत्रं भवति यो मध्यमस्तल्लोहितं योऽणिष्ठः स प्राणः ॥ २ ॥ तेजोऽशितं त्रेधा विधीयते तस्य यः स्थविष्ठो धातुस्तदस्थि भवति यो मध्यमः स मज्जा योऽणिष्ठः सा वाक् ॥ ३ ॥ अन्नमयंहि सोम्य मनः आपोमयः प्राणस्तेजोमयी वागिति भूय एव मा भगवान्विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच ॥ ४ ॥
बाहेरच्या जगावरून वडील देहाकडे वळले. पुढचा भाग दाखवतो की मनसुद्धा याच तीन तत्त्वांचे बनलेले आहे; लवकरच एक परीक्षा ते सिद्ध करणार आहे. “खाल्लेल्या अन्नाचे तीन भाग होतात. त्याचा सर्वांत स्थूल भाग मल होतो, मधला मांस, आणि सर्वांत सूक्ष्म भाग मन. प्यायलेल्या पाण्याचेही तीन भाग होतात: सर्वांत स्थूल भाग मूत्र होतो, मधला रक्त, आणि सर्वांत सूक्ष्म भाग प्राण.” आपण तेजही “खातो”. शंकराचार्य समजावतात, याचा अर्थ तेल, तूप आणि असे स्निग्ध पदार्थ; अशा खाण्याने आवाज स्वच्छ होतो, असे लोक मानत. “खाल्लेल्या तेजाचे तीन भाग होतात: सर्वांत स्थूल भाग हाड होतो, मधला मज्जा, आणि सर्वांत सूक्ष्म भाग वाणी.” “म्हणून सौम्या, मन अन्नाचे बनलेले आहे, प्राण पाण्याचा, आणि वाणी तेजाची.” इथे प्राण म्हणजे शरीर चालू ठेवणारे जीवन. “भगवन्, मला आणखी समजावून सांगावे.” “ठीक आहे, सौम्या.”