प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
गायत्री आणि आतले आकाश
गायत्री वा ईदं सर्वं भूतं यदिदं किं च वाग्वै गायत्री वाग्वा इदं सर्वं भूतं गायति च त्रायते च ॥ १ ॥ या वै सा गायत्रीयं वाव सा येयं पृथिव्यस्यां हीदं सर्वं भूतं प्रतिष्ठितमेतामेव नातिशीयते ॥ २ ॥ या वै सा पृथिवीयं वाव सा यदिदमस्मिन्पुरुषे शरीरमस्मिन्हीमे प्राणाः प्रतिष्ठिता एतदेव नातिशीयन्ते ॥ ३ ॥ यद्वै तत्पुरुषे शरीरमिदं वाव तद्यदिदमस्मिन्नन्तः पुरुषे हृदयमस्मिन्हीमे प्राणाः प्रतिष्ठिता एतदेव नातिशीयन्ते ॥ ४ ॥ सैषा चतुष्पदा षड्विधा गायत्री तदेतदृचाभ्यनूक्तम् ॥ ५ ॥ तावानस्य महिमा ततो ज्यायांश्च पूरुषः । पादोऽस्य सर्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवीति ॥ ६ ॥ यद्वै तद्ब्रह्मेतीदं वाव तद्योयं बहिर्धा पुरुषादाकाशो यो वै स बहिर्धा पुरुषादाकाशः ॥ ७ ॥ अयं वाव स योऽयमन्तः पुरुष अकाशो यो वै सोऽन्तः पुरुष आकाशः ॥ ८ ॥ अयं वाव स योऽयमन्तर्हृदय आकाशस्तदेतत्पूर्णमप्रवर्ति पूर्णमप्रवर्तिनींश्रियं लभते य एवं वेद ॥ ९ ॥
मधुविद्येने सूर्याच्या वाटेने ब्रह्म गाठले. आता उपनिषद दुसऱ्या वाटेने, गायत्रीच्या वाटेने, तिथे पोहोचते. गायत्री हा एक वैदिक छंद, आणि त्या छंदातल्या सर्वांत पूजनीय मंत्राचे नावही; हा मंत्र म्हणजे सूर्याची रोजची प्रार्थना. शंकराचार्य समजावतात, ब्रह्मात पकडता येईल असे कोणतेही लक्षण नाही. म्हणून लोक आधीच ज्याला पूज्य मानतात, त्याच्या आधाराने ते शिकवले जाते. जे काही आहे, ते सगळे गायत्री आहे. ती वाणी आहे, कारण वाणी प्रत्येक गोष्टीला नाव देते, आणि एका शब्दाने भीती शमवते. अशी ती सर्व गोष्टींचे “गान करते” (गायति) आणि त्यांचे “रक्षण करते” (त्रायते); या दोन क्रियापदांतून तिचे नाव बनते. गायत्री म्हणजे पृथ्वी, जी सर्व प्राण्यांना धारण करते; शरीर, ज्यात प्राण राहतात; आणि शरीरातले हृदय, जिथे ते प्राण विसावतात. म्हणून छंदाप्रमाणेच तिला चार पाद आहेत, आणि सहा रूपे: वाणी, प्राणी, पृथ्वी, शरीर, हृदय आणि प्राण. तरीही ऋग्वेदातली एक ऋचा म्हणते, याहूनही अधिक आहे: “असा याचा महिमा, पण पुरुष याहूनही मोठा. सर्व प्राणी हा त्याचा एक पाद; त्याचे तीन पाद स्वर्गातले अमृत.” तो मोठा, अमर पुरुष कुठे सापडतो? आकाशात. माणसाबाहेरचे आकाश म्हणजे ब्रह्म; तेच माणसाच्या आतले आकाश; आणि तेच हृदयातले आकाश. ते पूर्ण आहे, आणि कधीच बदलत नाही. शंकराचार्य पुढे सांगतात, ते शोधताना मन जिथे स्थिरावते, ती जागा म्हणजे हृदय; एवढेच. हे जो जाणतो, त्याला पूर्ण आणि टिकणारे भाग्य लाभते.