प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
मनाच्या आधी संकल्प
संकल्पो वाव मनसो भूयान्यदा वै संकल्पयतेऽथ मनस्यत्यथ वाचमीरयति तामु नाम्नीरयति नाम्नि मन्त्रा एकं भवन्ति मन्त्रेषु कर्माणि ॥ १ ॥ तानि ह वा एतानि संकल्पैकायनानि संकल्पात्मकानि संकल्पे प्रतिष्ठितानि समकॢपतां द्यावापृथिवी समकल्पेतां वायुश्चाकाशं च समकल्पन्तापश्च तेजश्च तेषां सं कॢप्त्यै वर्षं संकल्पते वर्षस्य संकॢप्त्या अन्नं संकल्पतेऽन्नस्य सं कॢप्त्यै प्राणाः संकल्पन्ते प्राणानां सं कॢप्त्यै मन्त्राः संकल्पन्ते मन्त्राणां सं कॢप्त्यै कर्माणि संकल्पन्ते कर्मणां संकॢप्त्यै लोकः संकल्पते लोकस्य सं कॢप्त्यै सर्वं संकल्पते स एष संकल्पः संकल्पमुपास्स्वेति ॥ २ ॥ स यः संकल्पं ब्रह्मेत्युपास्ते संकॢप्तान्वै स लोकान्ध्रुवान्ध्रुवः प्रतिष्ठितान् प्रतिष्ठितोऽव्यथमानानव्यथमानोऽभिसिध्यति यावत्संकल्पस्य गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति यः संकल्पं ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवः संकल्पाद्भूय इति संकल्पाद्वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति ॥ ३ ॥
प्रत्येक हेतूच्या मागे एक निर्णय असतो. “संकल्प मनापेक्षा मोठा आहे. माणूस संकल्प करतो, मग ते त्याच्या मनात येते, मग तो वाणी उच्चारतो, आणि ती नामात उच्चारतो. नामात मंत्र एकत्र होतात, आणि मंत्रांत कर्मे.” शंकराचार्यांच्या मते संकल्प म्हणजे काय करायला हवे याचा निर्णय. मंत्र नावांचे बनलेले असतात, म्हणून नामात मंत्र सामावतात; कर्मे मंत्रांनी होतात, म्हणून मंत्रांत कर्मे सामावतात. “ही सगळी संकल्पात एकवटतात, संकल्पानेच बनलेली असतात, संकल्पावरच उभी असतात. स्वर्ग आणि पृथ्वी संकल्पातून आकाराला आले; वारा आणि आकाश, पाणी आणि तेजही. ते आकाराला आले, म्हणून पाऊस आकाराला येतो. पावसातून अन्न आकाराला येते; अन्नातून प्राण; प्राणांतून मंत्र; मंत्रांतून कर्मे; कर्मांतून जग; आणि जगातून सर्व काही. संकल्पाची उपासना कर.” इथे एका धातूवर शब्दांचा खेळ आहे: त्याचा अर्थ संकल्प करणे असाही होतो, आणि आकाराला येणे असाही. शंकराचार्य पुढे म्हणतात, स्वर्ग आणि पृथ्वी जणू निश्चय करून स्थिर उभे आहेत. “जो संकल्पाची ब्रह्म म्हणून उपासना करतो, त्याला संकल्पाने घडलेली जगे मिळतात: तो स्वतः जसा स्थिर, भक्कम पायावर उभा आणि अढळ, तशीच ती. संकल्प जिथवर पोहोचतो, तिथवर तो इच्छेप्रमाणे संचार करतो.” “संकल्पापेक्षा मोठे काही आहे का?” “आहे.” “तर ते आपण मला सांगावे.”