प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
गाई, रथ आणि वधू
तदु ह जानश्रुतिः पौत्रायणः षट्शतानि गवां निष्कमश्वतरीरथं तदादाय प्रतिचक्रमे तं हाभ्युवाद ॥ १ ॥ रैक्वेमानि षट्शतानि गवामयं निष्कोऽयमश्वतरीरथोऽनु म एतां भगवो देवतां शाधि यां देवतामुपास्स इति ॥ २ ॥ तमु ह परः प्रत्युवाचाह हारेत्वा शूद्र तवैव सह गोभिरस्त्विति तदु ह पुनरेव जानश्रुतिः पौत्रायणः सहस्रं गवां निष्कमश्वतरीरथं दुहितरं तदादाय प्रतिचक्रमे ॥ ३ ॥ तं हाभ्युवाद रैक्वेदं सहस्रं गवामयं निष्कोऽयमश्वतरीरथ इयं जायायं ग्रामो यस्मिन्नास्सेऽन्वेव मा भगवः शाधीति ॥ ४ ॥ तस्या ह मुखमुपोद्गृह्णन्नुवाचाजहारेमाः शूद्रानेनैव मुखेनालापयिष्यथा इति ते हैते रैक्वपर्णा नाम महावृषेषु यत्रास्मा उवास स तस्मै होवाच ॥ ५ ॥
जानश्रुती सहाशे गाई, सोन्याचा हार आणि खेचरांचा रथ घेऊन रैक्वांकडे गेला. “रैक्व, या सहाशे गाई, हा हार आणि हा रथ. भगवन्, आपण ज्या देवतेची उपासना करता, ती मला शिकवा.” शंकराचार्य सांगतात, ऋषींना लग्न करायचे आहे आणि त्यासाठी धन हवे आहे, हे राजाने ओळखले होते. रैक्वांनी नकार दिला, आणि राजाला “शूद्र” म्हटले. शूद्र म्हणजे चार वर्णांतला सर्वांत खालचा वर्ण; रूढीने शूद्रांना वेद शिकायला मनाई होती. “शूद्रा, हार, रथ, गाई, सगळे तुझ्यापाशीच ठेव!” शंकराचार्यांच्या मते गृहस्थाच्या कर्मांसाठी ही देणगी अपुरी होती. पण राजाचा असा अपमान का? तो जन्माने शूद्र नव्हता. शंकराचार्य जुन्या आचार्यांचे मत सांगतात: त्यांना या शब्दात दुःख ऐकू आले. हंसांचे बोलणे ऐकल्यापासून राजावर शोक (शुच्) धावून (द्रु) आला होता. मनातले लपलेलेही ओळखणाऱ्या ऋषींनी ते जाणले, आणि त्याला तेच नाव दिले. म्हणून राजा पुन्हा आला, या वेळी हजार गाई, हार, रथ आणि आपली स्वतःची मुलगी घेऊन. “रैक्व, या हजार गाई, हा हार, हा रथ, आपली पत्नी व्हायला ही कन्या, आणि आपण राहता ते गाव. भगवन्, मला शिकवा.” या वेळी रैक्वांनी स्वीकार केला. त्यांनी मुलीचा चेहरा वर करून आपल्याकडे वळवला. “हे सगळे तू आणलेस, शूद्रा! केवळ या मुखानेही तू मला बोलते केले असतेस.” शंकराचार्य हे मुख शिकवणीचे दार मानतात: एका जुन्या वचनाप्रमाणे, धन देणाराही विद्या शिकण्याचा अधिकारी ठरतो. महावृष देशात रैक्व तेव्हा ज्या गावांत राहत, त्या गावांना आजही त्यांच्या नावावरून रैक्वपर्ण म्हणतात. तिथे त्यांनी राजाला शिकवले.