प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
आत असलेला संपूर्ण आत्मा
तान्होवाचैते वै खलु यूयं पृथगिवेममात्मानं वैश्वानरं विद्वांसोऽन्नमत्थ यस्त्वेतमेवं प्रादेशमात्रमभिविमानमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते स सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेष्वात्मस्वन्नमत्ति ॥ १ ॥ तस्य ह वा एतस्यात्मनो वैश्वानरस्य मूर्धैव सुतेजाश्चक्षुर्विश्वरूपः प्राणः पृथग्वर्त्मात्मा संदेहो बहुलो बस्तिरेव रयिः पृथिव्येव पादावुर एव वेदिर्लोमानि बर्हिर्हृदयं गार्हपत्यो मनोऽन्वाहार्यपचन आस्यमाहवनीयः ॥ २ ॥
मग राजे सहाही जणांना उद्देशून म्हणाले, “हा वैश्वानर आत्मा जणू काही वेगळा आहे असे समजून तुम्ही अन्न खाता.” शंकराचार्य त्यांची तुलना हत्ती समजून घ्यायला धडपडणाऱ्या जन्मांधांशी करतात. “पण जो वैश्वानराची प्रादेशमात्र म्हणून, आणि आत जाणलेला (अभिविमान) म्हणून उपासना करतो, तो सर्व जगांत, सर्व प्राण्यांत, सर्व आत्म्यांत अन्न खातो.” प्रादेश म्हणजे वीतभर अंतर. शंकराचार्य त्याचा अर्थ या संपूर्ण देहाचे माप असा घेतात: डोक्याच्या जागी स्वर्ग, पायांच्या जागी पृथ्वी. “आत जाणलेला” म्हणजे, ते म्हणतात, आपला स्वतःचा “मी” म्हणून जाणलेला. तो एका शरीरापुरता खात नाही, तर सर्वांचा आत्मा म्हणून खातो: प्रत्येक प्राण्याचे जेवण त्याचेच. “या आत्म्याचे मस्तक म्हणजे स्वर्ग, सुतेजा; डोळा म्हणजे सूर्य, विश्वरूप; प्राण म्हणजे वारा, पृथग्वर्त्मा. धड म्हणजे आकाश, बहुल; मूत्राशय म्हणजे पाणी, रयी; पाय म्हणजे पृथ्वी. त्याची छाती ही यज्ञवेदी, केस हे दर्भ, हृदय हा गार्हपत्य, म्हणजे घरचा अग्नी, मन हा दक्षिणेचा अग्नी (अन्वाहार्यपचन), आणि मुख हा आहवनीय, आहुतीचा अग्नी.” शंकराचार्यांच्या मते, गार्हपत्यातून दक्षिणेचा अग्नी पेटवला जातो, तसे हृदयातून मन येते; आणि आहुती अग्नीत जातात, तसे अन्न मुखात जाते. म्हणून प्रत्येक जेवण एक यज्ञ होते.