प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
कमळाच्या पानावरचे पाणी
ते होचुरुपकोसलैषा सोम्य तेऽस्मद्विद्यात्मविद्या चाचार्यस्तु ते गतिं वक्तेत्याजगाम हास्याचार्यस्तमाचार्योऽभ्युवादोपकोसल३ इति ॥ १ ॥ भगव इति ह प्रतिशुश्राव ब्रह्मविद इव सोम्य ते मुखं भाति को नु त्वानुशशासेति को नु मानुशिष्याद्भो इतीहापेव निह्नुत इमे नूनमीदृशा अन्यादृशा इतीहाग्नीनभ्यूदे किं नु सोम्य किल तेऽवोचन्निति ॥ २ ॥ इदमिति ह प्रतिजज्ञे लोकान्वाव किल सोम्य तेऽवोचन्नहं तु ते तद्वक्ष्यामि यथा पुष्करपलाश आपो न श्लिष्यन्त एवमेवंविदि पापं कर्म न श्लिष्यत इति ब्रवीतु मे भगवानिति तस्मै होवाच ॥ ३ ॥
मग अग्नी म्हणाले, “उपकोसला, सौम्या, आमची विद्या आणि आत्मविद्या तुला मिळाली. पण पुढची वाट तुला तुझे गुरू सांगतील.” अग्नींनी मिळून शिकवला तो हाच आत्मा, प्रत्येक जीवातला खरा “मी”: प्राण, आनंद आणि आकाश या रूपांत. वाट म्हणजे मृत्यूनंतर ज्ञानी ज्या मार्गाने जातो, ती. काही काळाने गुरू परतले. “उपकोसला!” “जी, भगवन्?” “सौम्या, ब्रह्म जाणणाऱ्यासारखा तुझा चेहरा झळकतो आहे. तुला कुणी शिकवले?” “भगवन्, मला कोण शिकवणार?” उपकोसल अर्धवट नाकारत म्हणाला. मग अग्नींकडे मानेने खूण करत: “हे आता असे दिसतात, पण आधी वेगळे दिसत.” “सौम्या, त्यांनी तुला काय सांगितले?” “हे,” त्याने कबूल केले, पण फक्त थोडा इशारा दिला. “सौम्या, त्यांनी तुला जगांविषयी सांगितले,” गुरू म्हणाले. “पण मी तुला एक गोष्ट सांगतो. कमळाच्या पानाला जसे पाणी चिकटत नाही, तसे हे जाणणाऱ्याला कोणतेही पापकर्म चिकटत नाही.” “भगवन्, सांगावे.” आणि गुरूंनी सांगितले. अग्नींनी जगे सांगितली, पृथ्वी, सूर्य वगैरे; शंकराचार्य नमूद करतात, हे अजून संपूर्ण ब्रह्म नव्हे. गुरू दोन गोष्टींची भर घालतील: आत्मा कुठे सापडतो, आणि ज्ञानी कोणत्या वाटेने जातो. कमळाच्या पानावर पाण्याचे थेंब जमतात आणि घरंगळून जातात; पान कोरडेच राहते.