प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
दिवस-रात्र न ओलांडणारा सेतू
अथ य आत्मा स सेतुर्धृतिरेषां लोकानामसंभेदाय नैतं सेतुमहोरात्रे तरतो न जरा न मृत्युर्न शोको न सुकृतं न दुष्कृतं सर्वे पाप्मानोऽतो निवर्तन्तेऽपहतपाप्मा ह्येष ब्रह्मलोकः ॥ १ ॥ तस्माद्वा एतं सेतुं तीर्त्वान्धः सन्ननन्धो भवति विद्धः सन्नविद्धो भवत्युपतापी सन्ननुपतापी भवति तस्माद्वा एतं सेतुं तीर्त्वापि नक्तमहरेवाभिनिष्पद्यते सकृद्विभातो ह्येवैष ब्रह्मलोकः ॥ २ ॥ तद्य एवैतं ब्रह्मलोकं ब्रह्मचर्येणानुविन्दन्ति तेषामेवैष ब्रह्मलोकस्तेषां सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति ॥ ३ ॥
गुरू पुढे सांगतात, आत्मा हा सेतू आहे, एक बांध. तो ही जगे एकमेकांपासून वेगळी धरून ठेवतो, त्यामुळे ती एकमेकांत मिसळत नाहीत. शंकराचार्य म्हणतात, तो नसता तर जग विस्कळीत होऊन कोसळले असते. दिवस आणि रात्र हा सेतू ओलांडत नाहीत; जरा, मृत्यू आणि शोकही नाहीत; चांगली आणि वाईट कर्मेही नाहीत. सगळी पापे त्याच्यापासून माघारी फिरतात, कारण हे ब्रह्मरूप जग पापमुक्त आहे. दिवस आणि रात्र तो का ओलांडू शकत नाहीत? शंकराचार्य इथे “ओलांडणे” याचा अर्थ “पोहोचणे” असा घेतात. काळ, जरा आणि मृत्यू हे सारे आत्म्याच्या आतच उपजतात, जसे मातीतून घडे. घडा आपल्याच मातीला कधी धरू शकत नाही. तसेच आत्म्यातच येणारे-जाणारे दिवस आणि रात्र त्याला कधी स्पर्श करू शकत नाहीत. जो हा सेतू ओलांडतो, तो आंधळा असला तरी आंधळा राहत नाही; जखमी असला तरी जखमी राहत नाही; आजारी असला तरी आजारी राहत नाही. आंधळेपण आणि जखमा शरीराच्या असतात, अशरीर आत्म्याच्या नव्हेत. तिथे रात्रसुद्धा दिवस होते, कारण हे ब्रह्मरूप जग एकदाच, आणि कायमचे उजळलेले असते. पण हे जग फक्त त्यांचेच, जे ब्रह्मचर्याने ते शोधतात; आणि ते सर्व जगांत मोकळेपणाने संचार करतात. ब्रह्मचर्य म्हणजे वेद शिकणाऱ्या विद्यार्थ्याचे जीवन: गुरूच्या घरी घालवलेली वर्षे, संयमी आणि साधी, अभ्यासाला वाहिलेली. शंकराचार्य इथे त्याचा अर्थ स्त्रिया आणि इंद्रियसुखे यांची ओढ सोडणे, असा घेतात, आणि त्याला ज्ञान्याचे सर्वांत मोठे साधन म्हणतात.