प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
एक सूर्य, अनेक किरणे
अथ खलु य उद्गीथः स प्रणवो यः प्रणवः स उद्गीथ इत्यसौ वा आदित्य उद्गीथ एष प्रणव ओमिति ह्येष स्वरन्नेति ॥ १ ॥ एतमु एवाहमभ्यगासिषं तस्मान्मम त्वमेकोऽसीति ह कौषीतकिः पुत्रमुवाच रश्मींस्त्वं पर्यावर्तयाद्बहवो वै ते भविष्यन्तीत्यधिदैवतम् ॥ २ ॥ अथाध्यात्मं य एवायं मुख्यः प्राणस्तमुद्गीथमुपासीतोमिति ह्येष स्वरन्नेति ॥ ३ ॥ एतमु एवाहमभ्यगासिषं तस्मान्मम त्वमेकोऽसीति ह कौषीतकिः पुत्रमुवाच प्राणांस्त्वं भूमानमभिगायताद्बहवो वै मे भविष्यन्तीति ॥ ४ ॥ अथ खलु य उद्गीथः स प्रणवो यः प्रणवः स उद्गीथ इति होतृषदनाद्धैवापि दुरुद्गीथमनुसमाहरतीत्यनुसमाहरतीति ॥ ५ ॥
उद्गीथ म्हणजे ॐ, तो अमर ध्वनी. आपण त्याच्याकडे कसे पाहतो, त्यावरच तो आपल्याला काय देतो हे ठरते. सूर्य हा उद्गीथ आहे, आणि तोच ॐ आहे, कारण तो ॐ असा नाद करत आकाश पार करतो. कौषीतकी नावाचे एक पिता आपल्या मुलाला म्हणाले, “मी फक्त सूर्याचेच गान केले, म्हणून तू माझा एकुलता एक मुलगा आहेस. तू त्याच्या किरणांना अनेक मानून त्यांचे गान कर, म्हणजे तुला अनेक मुले होतील.” त्यांनी सूर्य आणि त्याची किरणे एकच मानली होती, म्हणून फळही एकच मिळाले. हे झाले देवतांविषयी. शरीरात मुख्य प्राण हा उद्गीथ आहे, कारण तोही ॐ असा नाद करत वावरतो. कौषीतकी पुन्हा म्हणाले, “मी फक्त प्राणाचेच गान केले, म्हणून तू माझा एकुलता एक मुलगा. प्राणांना अनेक मानून त्यांचे गान कर, म्हणजे तुला अनेक मुले होतील.” एक पाहिले तर एक मिळते; अनेक पाहिले तर अनेक. उद्गीथ आणि ॐ एकच आहेत, हे जाणणारा चुकलेले गानही दुरुस्त करू शकतो. होता म्हणून बसलेला असतानाही तो उद्गात्याची चूक सुधारू शकतो. शंकराचार्य म्हणतात, बिघडलेल्या शरीराचा तोल औषध जसे पुन्हा सावरते, तसे.