प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
पाण्याच्या परातीतले शरीर
उदशराव आत्मानमवेक्ष्य यदात्मनो न विजानीथस्तन्मे प्रब्रूतमिति तौ होदशरावेऽवेक्षांचक्राते तौ ह प्रजापतिरुवाच किं पश्यथ इति तौ होचतुः सर्वमेवेदमावां भगव आत्मानं पश्याव आ लोमभ्यः आ नखेभ्यः प्रतिरूपमिति ॥ १ ॥ तौ ह प्रजापतिरुवाच साध्वलंकृतौ सुवसनौ परिष्कृतौ भूत्वोदशरावेऽवेक्षेथामिति तौ ह साध्वलंकृतौ सुवसनौ परिष्कृतौ भूत्वोदशरावेऽवेक्षांचक्राते तौ ह प्रजापतिरुवाच किं पश्यथ इति ॥ २ ॥ तौ होचतुर्यथैवेदमावां भगवः साध्वलंकृतौ सुवसनौ परिष्कृतौ स्व एवमेवेमौ भगवः साध्वलंकृतौ सुवसनौ परिष्कृतावित्येष आत्मेति होवाचैतदमृतमभयमेतद्ब्रह्मेति तौ ह शान्तहृदयौ प्रवव्रजतुः ॥ ३ ॥ तौ हान्वीक्ष्य प्रजापतिरुवाचानुपलभ्यात्मानमननुविद्य व्रजतो यतर एतदुपनिषदो भविष्यन्ति देवा वासुरा वा ते पराभविष्यन्तीति स ह शान्तहृदय एव विरोचनोऽसुराञ्जगाम तेभ्यो हैतामुपनिषदं प्रोवाचात्मैवेह महय्य आत्मा परिचर्य आत्मानमेवेह महयन्नात्मानं परिचरन्नुभौ लोकाववाप्नोतीमं चामुं चेति ॥ ४ ॥ तस्मादप्यद्येहाददानमश्रद्दधानमयजमानमाहुरासुरो बतेत्यसुराणां ह्येषोपनिषत्प्रेतस्य शरीरं भिक्षया वसनेनालंकारेणेति संस्कुर्वन्त्येतेन ह्यमुं लोकं जेष्यन्तो मन्यन्ते ॥ ५ ॥
प्रजापतीने त्यांच्या उत्तराची परीक्षा घेतली. “पाण्याने भरलेल्या परातीत स्वतःला पाहा, आणि आत्म्याबद्दल जे समजले नाही, ते मला सांगा.” त्यांनी पाहिले. “काय दिसते?” “भगवन्, आम्ही पूर्णच दिसतो; केसांपर्यंत, नखांपर्यंत अगदी हुबेहूब.” “आता उत्तम कपडे आणि अलंकार घाला, नीटनेटके होऊन पुन्हा पाहा.” त्यांनी तसे केले. “काय दिसते?” “भगवन्, आम्ही इथे जसे उभे आहोत, उत्तम कपडे घातलेले, अलंकार ल्यालेले, नीटनेटके, तसेच हे दोघे आहेत.” “हाच आत्मा,” तो म्हणाला. “हेच अमृत, हेच अभय; हेच ब्रह्म.” दोघेही समाधानाने निघून गेले. शंकराचार्य दाखवतात, धडा त्या पाण्यातच होता. कपडे येतात आणि जातात; कापलेले केस आणि नखे प्रतिमेतून नाहीशी होतात. तसेच शरीरही येते आणि जाते; ते आत्मा नव्हे. त्यांना जाताना पाहून प्रजापती, त्यांना ऐकू जाईल असे, म्हणाला: “आत्मा न मिळवता, न जाणता हे चालले आहेत. देव असो वा असुर, जो ही शिकवण धरून बसेल, त्याचा नाश होईल.” विरोचन समाधानाने घरी गेला, आणि त्याने असुरांना शिकवले: “इथे आत्मा म्हणजे शरीर; त्याचाच मान राखावा, त्याचीच सेवा करावी. जो असे करतो, त्याला दोन्ही जगे मिळतात: हे आणि पुढचे.” म्हणून आजही जो दान देत नाही, ज्याला श्रद्धा नाही, जो यज्ञ करत नाही, त्याला लोक “असुर” म्हणतात, कारण ही असुरांची शिकवण आहे. ते मृताचे शरीर भिक्षेत मिळालेल्या वस्तूंनी, कपड्यांनी आणि अलंकारांनी सजवतात, आणि त्याने पुढचे जग जिंकू, अशी आशा धरतात.