प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
ध्वनीत लपलेले देव
ओमित्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीतोमिति ह्युद्गायति तस्योपव्याख्यानम् ॥ १ ॥ देवा वै मृत्योर्बिभ्यतस्त्रयीं विद्यां प्राविशंस्ते छन्दोभिरच्छादयन्यदेभिरच्छादयंस्तच्छन्दसां छन्दस्त्वम् ॥ २ ॥ तानु तत्र मृत्युर्यथा मत्स्यमुदके परिपश्येदेवं पर्यपश्यदृचि साम्नि यजुषि । ते नु विदित्वोर्ध्वा ऋचः साम्नो यजुषः स्वरमेव प्राविशन् ॥ ३ ॥ यदा वा ऋचमाप्नोत्योमित्येवातिस्वरत्येवं सामैवं यजुरेष उ स्वरो यदेतदक्षरमेतदमृतमभयं तत्प्रविश्य देवा अमृता अभया अभवन् ॥ ४ ॥ स य एतदेवं विद्वानक्षरं प्रणौत्येतदेवाक्षरं स्वरममृतमभयं प्रविशति तत्प्रविश्य यदमृता देवास्तदमृतो भवति ॥ ५ ॥
इतके ध्वनी असताना ॐच का? आणखी एक कथा याचे उत्तर देते. मृत्यूला भिऊन देव तीन वेदांत, यज्ञाच्या पवित्र शब्दांत, लपले. त्यांनी स्वतःला वेदांच्या छंदांनी झाकून घेतले. म्हणून छंदांना “छंदस्” म्हणतात; “छद्” म्हणजे झाकणे. पण पाण्यातला मासा दिसावा, तसे मृत्यूने त्यांना तिथेही पाहिले: ऋचेत, सामात आणि यजुर्मंत्रात. शंकराचार्य समजावतात, यज्ञकर्माला फळ मिळते, पण प्रत्येक फळ कधी ना कधी संपते. म्हणून देव त्यांतून बाहेर पडले आणि खुद्द त्या ध्वनीतच शिरले. तो ध्वनी म्हणजे ॐ. कोणत्याही वेदाची ऋचा शिकताना तो निनादतो. तो अमर आहे, निर्भय आहे. त्यात शिरून देव अमर आणि निर्भय झाले. जो हे जाणून हे अक्षर गातो, तोही त्याच अमर, निर्भय ध्वनीत शिरतो, आणि देवांसारखाच अमर होतो.