प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
वाणी सर्व काही कळवते
वाग्वाव नाम्नो भूयसी वाग्वा ऋग्वेदं विज्ञापयति यजुर्वेदं सामवेदमाथर्वणं चतुर्थमितिहासपुराणं पञ्चमं वेदानां वेदं पित्र्यंराशिं दैवं निधिं वाकोवाक्यमेकायनं देवविद्यां ब्रह्मविद्यां भूतविद्यां क्षत्रविद्यां सर्पदेवजनविद्यां दिवं च पृथिवीं च वायुं चाकाशं चापश्च तेजश्च देवांश्च मनुष्यांश्च पशूंश्च वयांसि च तृणवनस्पतीञ्श्वापदान्याकीटपतङ्गपिपीलकं धर्मं चाधर्मं च सत्यं चानृतं च साधु चासाधु च हृदयज्ञं चाहृदयज्ञं च यद्वै वाङ्नाभविष्यन्न धर्मो नाधर्मो व्यज्ञापयिष्यन्न सत्यं नानृतं न साधु नासाधु न हृदयज्ञो नाहृदयज्ञो वागेवैतत्सर्वं विज्ञापयति वाचमुपास्स्वेति ॥ १ ॥ स यो वाचं ब्रह्मेत्युपास्ते यावद्वाचो गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति यो वाचं ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवो वाचो भूय इति वाचो वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति ॥ २ ॥
इथून एक शिडी सुरू होते: नामापासून प्राणापर्यंत, आणि त्याच्याही पुढे. शंकराचार्य सांगतात, प्रत्येक पायरी खालच्या पायरीपेक्षा मोठी आहे, कारण ती खालच्या पायरीला जन्म देते किंवा तिला आधार देते. जे जन्म देते, ते जन्मलेल्यापेक्षा मोठे असते, जसा बाप मुलापेक्षा मोठा असतो. “वाणी नामापेक्षा मोठी आहे. तू शिकल्याचे जे जे सांगितलेस, ते सगळे वाणीच कळवते. स्वर्ग आणि पृथ्वी, वारा आणि आकाश, पाणी आणि तेज वाणीच कळवते. देव आणि माणसे, गुरे आणि पक्षी, गवत आणि झाडे, वनपशूंपासून किडे, पतंग आणि मुंग्यांपर्यंत सगळे वाणीच कळवते. धर्म आणि अधर्म, खरे आणि खोटे, चांगले आणि वाईट, मनाला आवडणारे आणि न आवडणारे, हेही वाणीच कळवते. वाणी नसती, तर यातले काहीच कळले नसते. वाणीची उपासना कर.” वाणी म्हणजे बोलण्याची शक्ती. नावे ज्या ध्वनींनी बनतात, ते ध्वनी वाणीच उच्चारते; म्हणून ती नामाच्या वर आहे. “जो वाणीची ब्रह्म म्हणून उपासना करतो, तो वाणी जिथवर पोहोचते तिथवर हवा तसा संचार करतो.” “भगवन्, वाणीपेक्षा मोठे काही आहे का?” “आहे.” “तर ते आपण मला सांगावे.”