प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
साध्यांची पाळी
अथ यत्पञ्चमममृतं तत्साध्या उपजीवन्ति ब्रह्मणा मुखेन न वै देवा अश्नन्ति न पिबन्त्येतदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यन्ति ॥ १ ॥ त एतदेव रूपमभिसंविशन्त्येतस्माद्रूपादुद्यन्ति ॥ २ ॥ स य एतदेवममृतं वेद साध्यानामेवैको भूत्वा ब्रह्मणैव मुखेनैतदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यति स एतदेव रूपमभिसंविशत्येतस्माद्रूपादुदेति ॥ ३ ॥ स यावदादित्य उत्तरत उदेता दक्षिणतोऽस्तमेता द्विस्तावदूर्ध्वं उदेतार्वागस्तमेता साध्यानामेव तावदाधिपत्यंस्वाराज्यं पर्येता ॥ ४ ॥
सूर्याच्या मध्यातली थरथर साध्यांचे अन्न. साध्य म्हणजे प्राचीन देव; ऋग्वेद त्यांना सर्वोच्च स्वर्गात ठेवतो. त्यांचे मुख ब्रह्म, म्हणजे या मधाचे फूल असलेला पवित्र शब्द. ते तो पाहूनच तृप्त होतात, त्यात विसावतात आणि उठतात, आणि जाणणारा त्यांच्यापैकी एक होतो. उत्तरेकडचे उदय संपल्यावर, पुन्हा दुप्पट काळ सूर्य माथ्यावर उगवेल आणि खाली मावळेल. त्या संपूर्ण युगात तो साध्यांवर राज्य करतो. पण सूर्य उत्तरेला कसा उगवेल? शंकराचार्य कबूल करतात, की पुराणांना, म्हणजे जुन्या कथाग्रंथांना, असे दुप्पट होत जाणे माहीत नाही. तरी पूर्वीच्या आचार्यांचा आधार घेऊन ते पुराणांच्याच विश्वचित्रातून उत्तर देतात. जगाच्या मध्यभागी मेरू पर्वत आहे, आणि त्याच्याभोवती देवांची नगरे आहेत. प्रत्येक नगर आधीच्याच्या दुप्पट काळ टिकते. उगवणे आणि मावळणे म्हणजे फक्त सूर्य त्यांच्या दृष्टीस पडणे आणि दृष्टीआड होणे. ते पुढे सांगतात, प्रत्येक अमृत आधीच्या अमृताहून दुप्पट प्रभावी असते. पुढचा खंड या सगळ्या युगांच्याही पलीकडे जातो.