प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
पर्वतांची निश्चलता
ध्यानं वाव चित्ताद्भूयो ध्यायतीव पृथिवी ध्यायतीवान्तरिक्षं ध्यायतीव द्यौर्ध्यायन्तीवापो ध्यायन्तीव पर्वता देवमनुष्यास्तस्माद्य इह मनुष्याणां महत्तां प्राप्नुवन्ति ध्यानापादांशा इवैव ते भवन्त्यथ येऽल्पाः कलहिनः पिशुना उपवादिनस्तेऽथ ये प्रभवो ध्यानापादांशा इवैव ते भवन्ति ध्यानमुपास्स्वेति ॥ १ ॥ स यो ध्यानं ब्रह्मेत्युपास्ते यावद्ध्यानस्य गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति यो ध्यानं ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवो ध्यानाद्भूय इति ध्यानाद्वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति ॥ २ ॥
चित्त एखादी गोष्ट टिपते; ध्यान मनाला त्या गोष्टीवर धरून ठेवते. ध्यान म्हणजे एकाच विषयावर मनाचा स्थिर, अखंड प्रवाह. “ध्यान चित्तापेक्षा मोठे आहे. पृथ्वी जणू ध्यान करते; तसेच तिच्यावरचे अंतराळ, आभाळ, पाणी आणि पर्वतही; देव आणि माणसेही.” शंकराचार्य त्यांच्या निश्चलतेकडे बोट दाखवतात: गाढ ध्यानात बसलेल्या योग्यासारखी ही सगळी अचल उभी असतात. “म्हणून माणसांमध्ये जे मोठेपणाला पोहोचतात, त्यांना ध्यानाच्या फळाचा जणू वाटा मिळालेला असतो. क्षुद्र माणसे भांडखोर, चहाडखोर आणि निंदा करणारी असतात. थोरांना ध्यानाच्या फळाचा जणू वाटा मिळालेला असतो. ध्यानाची उपासना कर.” थोरांमध्ये त्या निश्चलतेचा काही अंश असतो; क्षुद्र माणसे मात्र दुसऱ्यांच्या उणिवा उकरत बसतात. “जो ध्यानाची ब्रह्म म्हणून उपासना करतो, तो ध्यान जिथवर पोहोचते तिथवर हवा तसा संचार करतो.” “ध्यानापेक्षा मोठे काही आहे का?” “आहे.” “तर ते आपण मला सांगावे.”