प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
दोन वाटा आणि तिसरी अवस्था
तद्य इत्थं विदुः। ये चेमेऽरण्ये श्रद्धा तप इत्युपासते तेऽर्चिषमभिसंभवन्त्यर्चिषोऽहरह्न आपूर्यमाणपक्षमापूर्यमाणपक्षाद्यान्षडुदङ्ङेति मासांस्तान् ॥ १ ॥ मासेभ्यः संवत्सरं संवत्सरादादित्यमादित्याच्चन्द्रमसं चन्द्रमसो विद्युतं तत्पुरुषोऽमानवः स एनान्ब्रह्म गमयत्येष देवयानः पन्था इति ॥ २ ॥ अथ य इमे ग्राम इष्टापूर्ते दत्तमित्युपासते ते धूममभिसंभवन्ति धूमाद्रात्रिं रात्रेरपरपक्षमपरपक्षाद्यान्षड्दक्षिणैति मासांस्तान्नैते संवत्सरमभिप्राप्नुवन्ति ॥ ३ ॥ मासेभ्यः पितृलोकं पितृलोकादाकाशमाकाशाच्चन्द्रमसमेष सोमो राजा तद्देवानामन्नं तं देवा भक्षयन्ति ॥ ४ ॥ तस्मिन्यवात्सम्पातमुषित्वाथैतमेवाध्वानं पुनर्निवर्तन्ते यथेतमाकाशमाकाशाद्वायुं वायुर्भूत्वा धूमो भवति धूमो भूत्वाभ्रं भवति ॥ ५ ॥ अभ्रं भूत्वा मेघो भवति मेघो भूत्वा प्रवर्षति त इह व्रीहियवा ओषधिवनस्पतयस्तिलमाषा इति जायन्तेऽतो वै खलु दुर्निष्प्रपतरं यो यो ह्यन्नमत्ति यो रेतः सिञ्चति तद्भूय एव भवति ॥ ६ ॥ तद्य इह रमणीयचरणा अभ्याशो ह यत्ते रमणीयां योनिमापद्येरन्ब्राह्मणयोनिं वा क्षत्रिययोनिं वा वैश्ययोनिं वाथ य इह कपूयचरणा अभ्याशो ह यत्ते कपूयां योनिमापद्येरञ्श्वयोनिं वा सूकरयोनिं वा चण्डालयोनिं वा ॥ ७ ॥ अथैतयोः पथोर्न कतरेणचन तानीमानि क्षुद्राण्यसकृदावर्तीनि भूतानि भवन्ति जायस्व म्रियस्वेत्येतत्तृतीयंस्थानं तेनासौ लोको न सम्पूर्यते तस्माज्जुगुप्सेत तदेष श्लोकः ॥ ८ ॥ स्तेनो हिरण्यस्य सुरां पिबंश्च गुरोस्तल्पमावसन्ब्रह्महा चैते पतन्ति चत्वारः पञ्चमश्चाचरंस्तैरिति ॥ ९ ॥ अथ ह य एतानेवं पञ्चाग्नीन्वेद न सह तैरप्याचरन्पाप्मना लिप्यते शुद्धः पूतः पुण्यलोको भवति य एवं वेद य एवं वेद ॥ १० ॥
आधी दोन वाटा. सारे मृत चितेच्या अग्नीत जातात, आणि तिथे वाटा फुटतात. देवयान, म्हणजे देवांचा मार्ग, पाच अग्नी जाणणाऱ्यांसाठी आहे, आणि वनात श्रद्धेने आणि तपाने राहणाऱ्यांसाठी. शंकराचार्यांच्या मते याचा अर्थ, आपण या अग्नींतून जन्मलो हे जाणणारे गृहस्थ, आणि वानप्रस्थ, संन्यासी आणि आजन्म ब्रह्मचारी. ते ज्वालेत जातात, मग दिवसात, शुक्ल पक्षात, आणि सूर्य उत्तरेकडे सरकतो त्या सहा महिन्यांत, म्हणजे उत्तरायणात. तिथून ते संवत्सरात, सूर्यात, चंद्रात आणि विजेत जातात. तिथे एक अमानव पुरुष त्यांना ब्रह्मपदापर्यंत पुढे नेतो. हा देवयान. इतर लोक गावात राहून यज्ञ, लोकहिताची कामे आणि दान यांनी उपासना करतात. शंकराचार्य त्यांची यादी देतात: अग्नीतले होम, सर्वांसाठी बांधलेल्या विहिरी, तळी आणि बागा, आणि योग्य व्यक्तीला दिलेले दान. ते धुरात जातात, मग रात्रीत, कृष्ण पक्षात, आणि सूर्य दक्षिणेकडे सरकतो त्या सहा महिन्यांत; ते संवत्सरापर्यंत कधीच पोहोचत नाहीत. तिथून ते पितृलोकात जातात, मग आकाशात, आणि मग चंद्रावर. “तो सोम राजा, देवांचे अन्न; देव त्याला खातात.” मृतांना कुणी खात नाही, शंकराचार्य समजावतात; सेवक धन्याची सेवा करतात तसे ते देवांची सेवा करतात, आणि त्यांच्या सहवासात सुखी असतात. मग परतीचा प्रवास. पुण्य संपेपर्यंत मृत चंद्रावर राहतात, आणि मग गेले त्याच वाटेने परत येतात: आकाशात, मग वाऱ्यात. वारा धूर होतो, धूर धुके, धुके ढग, आणि ढग पाऊस होऊन पडतो. ते इथे तांदूळ आणि जव, वनस्पती आणि झाडे, तीळ आणि उडीद होऊन जन्मतात, आणि तिथून बाहेर पडणे फार कठीण असते. ते अन्न एखाद्या पुरुषाने खाल्ले आणि त्याच्या बीजातून ते गर्भात गेले, तरच तो जीव पुढे जातो, आणि त्या पुरुषासारखा होतो. शंकराचार्य हे असे रंगवतात: पाऊस खडकावर किंवा समुद्रात पडू शकतो, आणि धान्य एखादे मूलही खाऊ शकते; केवळ योगायोगाने ते पित्यापर्यंत पोहोचते. ज्यांचे इथले आचरण चांगले होते, त्यांना लवकरच चांगला जन्म मिळतो: ब्राह्मण, क्षत्रिय किंवा वैश्य म्हणून, म्हणजे पुरोहित, योद्धे किंवा व्यापारी यांच्या वर्णात. ज्यांचे इथले आचरण घाणेरडे होते, त्यांना लवकरच घाणेरडा जन्म मिळतो: कुत्रा, डुक्कर किंवा चांडाळ म्हणून. चांडाळ म्हणजे चार वर्णांच्याही खाली मानलेला, वर्णाबाहेरचा. शंकराचार्य हे जन्म निंदित मानतात, पवित्र कर्मांचा अधिकार नसलेले. मग तिसरी अवस्था. काही जीव कोणत्याच वाटेने जात नाहीत. हे लहान लहान जीव, म्हणजे शंकराचार्यांच्या मते डास, चिलटे आणि किडे, पुन्हा पुन्हा जन्माला येत राहतात. “जन्मा आणि मरा”, एवढेच त्यांचे सारे जीवन. म्हणूनच पलीकडचे जग कधी भरत नाही. म्हणून, राजे म्हणतात, जन्मांच्या या फेऱ्याचा माणसाला वीट यायला हवा. शेवटी पतन पावणारे पाच. एक श्लोक त्यांची नावे सांगतो: सोने चोरणारा, मद्य पिणारा, गुरुपत्नीशी संग करणारा, आणि ब्राह्मणाचा वध करणारा. पाचवा, त्यांच्या संगतीत राहणारा. शंकराचार्यांच्या मते सोने ब्राह्मणाचे, आणि मद्य पिणारा ब्राह्मण. पण जो पाच अग्नींना असे जाणतो, त्याला अशा संगतीतही पापाचा डाग लागत नाही: तो शुद्ध आणि निर्मळ होतो, आणि पुण्यलोक मिळवतो. “जो हे जाणतो,” असे राजे दोनदा म्हणतात, आणि शंकराचार्यांच्या मते ही पुनरुक्ती पाचही उत्तरांवर शिक्कामोर्तब करते.