प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
सूर्य, विराम आणि इच्छा
अथाधिदैवतं य एवासौ तपति तमुद्गीथमुपासीतोद्यन्वा एष प्रजाभ्य उद्गायति । उद्यंस्तमो भयमपहन्त्यपहन्ता ह वै भयस्य तमसो भवति य एवं वेद ॥ १ ॥ समान उ एवायं चासौ चोष्णोऽयमुष्णोऽसौ स्वर इतीममाचक्षते स्वर इति प्रत्यास्वर इत्यमुं तस्माद्वा एतमिमममुं चोद्गीथमुपासीत ॥ २ ॥ अथ खलु व्यानमेवोद्गीथमुपासीत यद्वै प्राणिति स प्राणो यदपानिति सोऽपानः । अथ यः प्राणापानयोः संधिः स व्यानो यो व्यानः सा वाक् । तस्मादप्राणन्ननपानन्वाचमभिव्याहरति ॥ ३ ॥ या वाक्सर्क्तस्मादप्राणन्ननपानन्नृचमभिव्याहरति यर्क्तत्साम तस्मादप्राणन्ननपानन्साम गायति यत्साम स उद्गीथस्तस्मादप्राणन्ननपानन्नुद्गायति ॥ ४ ॥ अतो यान्यन्यानि वीर्यवन्ति कर्माणि यथाग्नेर्मन्थनमाजेः सरणं दृढस्य धनुष आयमनमप्राणन्ननपानंस्तानि करोत्येतस्य हेतोर्व्यानमेवोद्गीथमुपासीत ॥ ५ ॥ अथ खलूद्गीथाक्षराण्युपासीतोद्गीथ इति प्राण एवोत्प्राणेन ह्युत्तिष्ठति वाग्गीर्वाचो ह गिर इत्याचक्षतेऽन्नं थमन्ने हीदंसर्वंस्थितम् ॥ ६ ॥ द्यौरेवोदन्तरिक्षं गीः पृथिवी थमादित्य एवोद्वायुर्गीरग्निस्थं सामवेद एवोद्यजुर्वेदो गीरृग्वेदस्थं दुग्धेऽस्मै वाग्दोहं यो वाचो दोहोऽन्नवानन्नादो भवति य एतान्येवं विद्वानुद्गीथाक्षराण्युपास्त उद्गीथ इति ॥ ७ ॥ अथ खल्वाशीःसमृद्धिरुपसरणानीत्युपासीत येन साम्ना स्तोष्यन्स्यात्तत्सामोपधावेत् ॥ ८ ॥ यस्यामृचि तामृचं यदार्षेयं तमृषिं यां देवतामभिष्टोष्यन्स्यात्तां देवतामुपधावेत् ॥ ९ ॥ येन च्छन्दसा स्तोष्यन्स्यात्तच्छन्द उपधावेद्येन स्तोमेन स्तोष्यमाणः स्यात्तंस्तोममुपधावेत् ॥ १० ॥ यां दिशमभिष्टोष्यन्स्यात्तां दिशमुपधावेत् ॥ ११ ॥ आत्मानमन्तत उपसृत्य स्तुवीत कामं ध्यायन्नप्रमत्तोऽभ्याशो ह यदस्मै स कामः समृध्येत यत्कामः स्तुवीतेति यत्कामः स्तुवीतेति ॥ १२ ॥
आता उद्गीथाकडे पाहण्याच्या आणखी चार दृष्टी येतात. त्या आकाशापासून सुरू होऊन गायकाचा श्वास, त्याचा शब्द आणि त्याची इच्छा यांच्यापर्यंत येतात. पहिली दृष्टी सूर्याची. उगवताना तो जणू सर्व प्राण्यांसाठी उंच स्वरात गातो (उद्-गायति), आणि अंधार व भीती दूर करतो. हे जाणणाराही तसेच करतो. सूर्य आणि प्राण सारखेच, कारण दोघेही उष्ण. प्राणाला “जाणारा” म्हणतात, आणि सूर्याला “जाऊन परत येणारा”. शंकराचार्य समजावतात, मृत्यूच्या वेळी प्राण कायमचा निघून जातो; सूर्य मात्र मावळून पुन्हा उगवतो. म्हणून आतला प्राण आणि वरचा सूर्य, दोघांनाही उद्गीथ मानून त्यांची उपासना करावी. दुसरी दृष्टी: श्वास सोडणे आणि घेणे यांच्यामधला विराम. उपनिषद इथे त्याला व्यान म्हणते. हा विराम म्हणजेच वाणी, आणि वाणीच पुढे ऋचा, साम आणि उद्गीथ होते. म्हणूनच आपण श्वास न घेता, न सोडता बोलतो, ऋचा म्हणतो आणि गातो. जोर लावायचे प्रत्येक कामही याच विरामात होते: घर्षणाने अग्नी पेटवणे, शर्यतीत धावणे, कडक धनुष्य ताणणे. तिसरी दृष्टी: “उद्गीथ” या शब्दातली तीन अक्षरे. “उद्” म्हणजे प्राण, कारण प्राणामुळेच आपण उठून उभे राहतो. “गी” म्हणजे वाणी, कारण वाणीला “गिर्” म्हणतात. “थ” म्हणजे अन्न, कारण सगळे काही अन्नावर स्थित आहे. प्रत्येक त्रिकुटात उद् सर्वांत वर, गी मध्ये, आणि थ पायाशी: स्वर्ग, अंतरिक्ष आणि पृथ्वी; सूर्य, वायू आणि अग्नी; सामवेद, यजुर्वेद आणि ऋग्वेद. हे जाणणाऱ्यासाठी वाणी गाईसारखी पान्हा सोडते: भरपूर अन्न, आणि ते भोगायला आरोग्य. चौथी दृष्टी: इच्छा कशी साध्य करायची. गाण्याआधी गायक एकेक गोष्ट आठवतो. ते साम, त्याची ऋचा, तिचा ऋषी, तिची देवता, तिचा छंद आणि ते स्तोत्र; मग ज्या दिशेची तो स्तुती करणार, ती दिशा. शेवटी तो स्वतःकडे वळतो. मग मनात आपली इच्छा धरून, प्रत्येक उच्चार जपून करत तो गातो. आणि ती इच्छा लवकर पूर्ण होते.