प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
डोळ्यातला पुरुष
अथाध्यात्मं वागेवर्क्प्राणः साम तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढं साम तस्मादृच्यध्यूढं साम गीयते। वागेव सा प्राणोऽमस्तत्साम ॥ १ ॥ चक्षुरेवर्गात्मा साम तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढं साम तस्मादृच्यध्यूढं साम गीयते । चक्षुरेव सात्मामस्तत्साम ॥ २ ॥ श्रोत्रमेवर्ङ्मनः साम तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढं साम तस्मादृच्यध्यूढं साम गीयते । श्रोत्रमेव सा मनोऽमस्तत्साम ॥ ३ ॥ अथ यदेतदक्ष्णः शुक्लं भाः सैवर्गथ यन्नीलं परः कृष्णं तत्साम तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढं साम तस्मादृच्यध्यूढं साम गीयते । अथ यदेवैतदक्ष्णः शुक्लं भाः सैव साथ यन्नीलं परः कृष्णं तदमस्तत्साम ॥ ४ ॥ अथ य एषोऽन्तरक्षिणि पुरुषो दृश्यते सैवर्क्तत्साम तदुक्थं तद्यजुस्तद्ब्रह्म तस्यैतस्य तदेव रूपं यदमुष्य रूपं यावमुष्य गेष्णौ तौ गेष्णौ यन्नाम तन्नाम ॥ ५ ॥ स एष ये चैतस्मादर्वाञ्चो लोकास्तेषां चेष्टे मनुष्यकामानां चेति तद्य इमे वीणायां गायन्त्येतं ते गायन्ति तस्मात्ते धनसनयः ॥ ६ ॥ अथ य एतदेवं विद्वान्साम गायत्युभौ स गायति सोऽमुनैव स एष चामुष्मात्पराञ्चो लोकास्तांश्चाप्नोति देवकामांश्च ॥ ७ ॥ अथानेनैव ये चैतस्मादर्वाञ्चो लोकास्तांश्चाप्नोति मनुष्यकामांश्च तस्मादु हैवंविदुद्गाता ब्रूयात् ॥ ८ ॥ कं ते काममागायानीत्येष ह्येव कामागानस्येष्टे य एवं विद्वान्साम गायति साम गायति ॥ ९ ॥
आता हेच गान शरीरात सापडते, आणि त्याबरोबर दुसरा एक पुरुष. वाणी ही ऋचा, आणि प्राण हे साम. डोळा ही ऋचा, आणि त्यात दिसणारी आपली छबी हे साम. शंकराचार्य याचा अर्थ असा घेतात: दुसऱ्याच्या बुबुळात आपली जी लहानशी प्रतिमा दिसते, ती. कान ही ऋचा, आणि मन हे साम. डोळ्याचा शुभ्र प्रकाश ही ऋचा, आणि त्याचा गडद निळा-काळा भाग हे साम. डोळ्याच्या आतही एक पुरुष दिसतो. तो ऋचा आहे, साम आहे, स्तोत्र आहे, यजुर्मंत्र आहे, आणि ब्रह्म आहे; इथे ब्रह्म म्हणजे “पवित्र शब्द”, संपूर्ण वेद. सूर्यातल्या पुरुषाचेच रूप, तेच सांधे आणि तेच नाव त्याचेही आहे. खालची जगे आणि माणसांच्या इच्छा यांच्यावर त्याची सत्ता चालते. वीणेवर गाणारे त्याचेच गुणगान करतात, आणि म्हणून त्यांना धन मिळते. या अध्यायातला हा मोलाचा, पण हळुवारपणे सांगितलेला शोध: सूर्यातला पुरुष आणि डोळ्यातला पुरुष सर्व बाबतीत सारखे आहेत. शंकराचार्य त्यांना एकच मानतात. पुढच्या एका अध्यायात हे स्पष्टच सांगितले आहे: आकाशापलीकडे जो प्रकाश आहे, तोच आपल्या आत आहे. जो हे जाणून गान करतो, तो दोघांचेही गान करतो. त्याला पलीकडची जगे आणि देवांच्या इच्छा मिळतात, आणि हे जग आणि माणसांच्या इच्छाही. म्हणून हे जाणणारा उद्गाता आपल्या यजमानाला विचारू शकतो, “तुमच्यासाठी कोणती इच्छा गाऊ?” त्याच्या गानाची प्रत्येक इच्छेवर सत्ता असते.