प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
प्राणाचे अन्न आणि वस्त्र
स होवाच किं मेऽन्नं भविष्यतीति यत्किंचिदिदमा श्वभ्य आ शकुनिभ्य इति होचुस्तद्वा एतदनस्यान्नमनो ह वै नाम प्रत्यक्षं न ह वा एवंविदि किंचनानन्नं भवतीति ॥ १ ॥ स होवाच किं मे वासो भविष्यतीत्याप इति होचुस्तस्माद्वा एतदशिष्यन्तः पुरस्ताच्चोपरिष्टाच्चाद्भिः परिदधति लम्भुको ह वासो भवत्यनग्नो ह भवति ॥ २ ॥ तद्धैतत्सत्यकामो जाबालो गोश्रुतये वैयाघ्रपद्यायोक्त्वोवाच यद्यप्येनच्छुष्काय स्थाणवे ब्रूयाज्जायेरन्नेवास्मिञ्छाखाः प्ररोहेयुः पलाशानीति ॥ ३ ॥ अथ यदि महज्जिगमिषेदमावास्यायां दीक्षित्वा पौर्णमास्यां रात्रौ सर्वौषधस्य मन्थं दधिमधुनोरुपमथ्य ज्येष्ठाय श्रेष्ठाय स्वाहेत्यग्नावाज्यस्य हुत्वा मन्थे सम्पातमवनयेत् ॥ ४ ॥ वसिष्ठाय स्वाहेत्यग्नावाज्यस्य हुत्वा मन्थे सम्पातमवनयेत्प्रतिष्ठायै स्वाहेत्यग्नावाज्यस्य हुत्वा मन्थे सम्पातमवनयेत्सम्पदे स्वाहेत्यग्नावाज्यस्य हुत्वा मन्थे सम्पातमवनयेदायतनाय स्वाहेत्यग्नावाज्यस्य हुत्वा मन्थे सम्पातमवनयेत् ॥ ५ ॥ अथ प्रतिसृप्याञ्जलौ मन्थमाधाय जपत्यमो नामास्यमा हि ते सर्वमिदं स हि ज्येष्ठः श्रेष्ठो राजाधिपतिः स मा ज्यैष्ठ्यं श्रैष्ठ्यं राज्यमाधिपत्यं गमयत्वहमेवेदं सर्वमसानीति ॥ ६ ॥ अथ खल्वेतयर्चा पच्छ आचामति तत्सवितुर्वृणीमह इत्याचामति वयं देवस्य भोजनमित्याचामति श्रेष्ठं सर्वधातममित्याचामति तुरं भगस्य धीमहीति सर्वं पिबति निर्णिज्य कंसं चमसं वा पश्चादग्नेः संविशति चर्मणि वा स्थण्डिले वा वाचंयमोऽप्रसाहः स यदि स्त्रियं पश्येत्समृद्धं कर्मेति विद्यात् ॥ ७ ॥ तदेष श्लोको यदा कर्मसु काम्येषु स्त्रियं स्वप्नेषु पश्यन्ति समृद्धिं तत्र जानीयात्तस्मिन्स्वप्ननिदर्शने तस्मिन्स्वप्ननिदर्शने ॥ ८ ॥
प्राणाने विचारले, “माझे अन्न काय असेल?” बाकीचे म्हणाले, “जे जे आहे ते सारे, अगदी कुत्री आणि पक्षी खातात तेही.” म्हणून प्राणी जे जे खातात, ते सारे “अन”चे अन्न आहे; अन म्हणजे श्वास घेणारा, हे प्राणाचे साधे नाव. हे जो जाणतो, त्याच्यासाठी अन्न नाही असे काही उरत नाही. शंकराचार्य कारण सांगतात: तो स्वतःला प्राण म्हणून ओळखतो, प्रत्येक प्राण्यात खाणारा तोच. “आणि माझे वस्त्र काय?” “पाणी.” म्हणूनच जेवणाच्या आधी आणि नंतर लोक पाण्याचे आचमन करतात: त्याने प्राणाला वस्त्र मिळते, आणि तो कधी उघडा राहत नाही. शंकराचार्यांच्या मते हा मंत्र नवा विधी सांगत नाही; जुन्याच रिवाजाला नवा अर्थ देतो. चौथ्या अध्यायातला खरे बोलणारा शिष्य सत्यकाम जाबाल आठवा. त्यांनी हे गोश्रुती वैयाघ्रपद्याला शिकवले, आणि पुढे म्हटले, “वाळलेल्या खुंटाला जरी हे सांगितले, तरी त्यालाही फांद्या फुटतील, पाने येतील.” पुढे मोठेपणाची इच्छा असणाऱ्यासाठी एक विधी येतो. शंकराचार्य जोडतात, हा विधी यज्ञकर्मांसाठी धन मिळावे म्हणून आहे, भोगासाठी नव्हे. अमावास्येला साधक व्रत घेतो: जमिनीवर झोपतो, ब्रह्मचर्य पाळतो. पौर्णिमेला तो सर्व वनस्पतींचा थोडा थोडा अंश दह्यात आणि मधात कालवतो. मग “ज्येष्ठाय श्रेष्ठाय स्वाहा!”, म्हणजे “ज्येष्ठ-श्रेष्ठाला हे अर्पण”, असे म्हणत अग्नीत तुपाची आहुती देतो. पळीला उरलेले थेंब तो त्या मिश्रणात टाकतो. सर्वांत उत्कृष्ट, आधार, यश आणि घर यांच्यासाठीही तो असेच करतो. अशा रीतीने प्राणाच्या पाचही पदव्यांचा मान राखला जातो. मग जरा मागे सरून तो ते मिश्रण ओंजळीत धरतो. “तुझे नाव अम, कारण हे सारे तुझ्याशी एक (अम) आहे. तू ज्येष्ठ आणि श्रेष्ठ आहेस, राजा आणि अधिपती आहेस. मलाही ज्येष्ठ आणि श्रेष्ठ, राजा आणि अधिपती कर. हे सारे मी होईन, असे कर.” हे मिश्रण म्हणजे प्राणाचे अन्न, म्हणून त्याला प्राणाच्याच नावाने हाक मारली आहे. मग ऋग्वेदातल्या एका ऋचेच्या प्रत्येक चरणाला तो त्यातले थोडे पितो: “सविता देवाचे ते आम्ही वरतो”; “देवाचे अन्न”; “सर्वांना धारण करणारे श्रेष्ठ”. आणि शेवटच्या चरणाला, “भगाच्या वेगवान शक्तीचे आम्ही ध्यान करू”, तो सारे पिऊन टाकतो. सविता म्हणजे सर्व गोष्टींना जीवनासाठी चेतवणारा सूर्य; भग हा भाग्याचा देव, आणि शंकराचार्य त्यालाही सूर्यच मानतात. मग तो पेला किंवा वाडगा धुऊन अग्नीच्या पश्चिमेला कातड्यावर किंवा उघड्या जमिनीवर झोपतो, मौन राखून, मन आवरून. स्वप्नात स्त्री दिसली, तर विधी सफल झाला. असे स्वप्न शुभ शकुन मानले जाई, आणि इच्छापूर्तीसाठी केलेल्या प्रत्येक विधीबद्दल एक श्लोक हेच सांगतो.