प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
नाम-रूप धारण करणारे आकाश
आकाशो वै नाम नामरूपयोर्निर्वहिता ते यदन्तरा तद्ब्रह्म तदमृतं स आत्मा प्रजापतेः सभां वेश्म प्रपद्ये यशोऽहं भवामि ब्राह्मणानां यशो राज्ञां यशोविशां यशोऽहमनुप्रापत्सि स हाहं यशसां यशः श्येतमदत्कमदत्कं श्येतं लिन्दु माभिगां लिन्दु माभिगाम् ॥ १ ॥
“ज्याला आकाश म्हणतात, ते नाम आणि रूप प्रकट करते. नाम आणि रूप ज्याच्या आत असतात, ते ब्रह्म; ते अमृत; तोच आत्मा.” आकाश हे ब्रह्माचेच एक नाव आहे, हे या उपनिषदाच्या पहिल्या अध्यायात सांगितले होते. नाम आणि रूप, म्हणजे नाव आणि आकार असलेले सगळे, जगाची बीजे म्हणून त्यात असतात, पाण्यावरच्या फेसासारखे. तरीही ते त्याला कधी शिवत नाहीत, असे शंकराचार्य सांगतात. मग ध्यान करणारा प्रार्थना करतो: “मी प्रजापतीच्या सभेत, त्याच्या घरी जातो. मी ब्राह्मणांचे यश आहे, राजांचे यश आहे, सामान्य प्रजेचे यश आहे. मला यश लाभले आहे. मी यशांचे यश आहे.” शंकराचार्य सांगतात, इथला प्रजापती म्हणजे चतुर्मुख ब्रह्मदेव, सृष्टिकर्ता; याच अध्यायात आधी आलेला सोनेरी मंडप त्याचाच. हे यश म्हणजे आत्मा, असेही ते म्हणतात. ब्राह्मण, राजे आणि प्रजा हे त्या काळच्या समाजाचे तीन वर्ग: पुरोहित; योद्धे आणि राजे; आणि शेतकरी आणि व्यापारी. तिन्ही वर्ग त्या यशावर हक्क सांगू शकतात. प्रार्थना एका याचनेने संपते, आणि ती दोनदा येते. “ते पांढुरके, दात नसलेले, तरी गिळणारे, दात नसलेले आणि पांढुरके: त्याच्याकडे मी कधीही न जावो. त्या बुळबुळीत गोष्टीकडे मी कधीही न जावो.” शंकराचार्य हा रंग लालसर असा घेतात, आणि ती गोष्ट म्हणजे स्त्रीचे जननेंद्रिय, असा अर्थ लावतात. ते म्हणतात, दात नसूनही ते गिळते, कारण जे पुरुष तिकडे जातात, त्यांचे तेज, बल, वीर्य, बुद्धी आणि धर्म ते झिजवून टाकते. काही आधुनिक अनुवादक याचा अर्थ दात गेलेले म्हातारपण, असा घेतात.