प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
पाच भाग, वर आणि खाली
लोकेषु पञ्चविधं सामोपासीत पृथिवी हिंकारः । अग्निः प्रस्तावोऽन्तरिक्षमुद्गीथ आदित्यः प्रतिहारो द्यौर्निधनमित्यूर्ध्वेषु ॥ १ ॥ अथावृत्तेषु द्यौर्हिंकार आदित्यः प्रस्तावोऽन्तरिक्षमुद्गीथोऽग्निः प्रतिहारः पृथिवी निधनम् ॥ २ ॥ कल्पन्ते हास्मै लोका ऊर्ध्वाश्चावृत्ताश्च य एतदेवं विद्वांल्लोकेषु पञ्चविधं सामोपास्ते ॥ ३ ॥
सामगानाचे पाच भाग असत. त्यांची नावे पाठ करायची गरज नाही; त्यांचा क्रम महत्त्वाचा. आधी “हिं” असा हुंकार, म्हणजे हिंकार. मग प्रस्ताव, स्तुतीची सुरुवात. मग उद्गीथ, सामाचा उंच स्वरातला गाभा. मग प्रतिहार, म्हणजे प्रतिसाद; शब्दशः “परत घेणे”. आणि शेवटी निधन, म्हणजे गानाचा शेवट. मराठीत निधन शब्द मृत्यूसाठी वापरतात, पण इथे त्याचा मूळ अर्थ आहे “खाली ठेवणे”. पहिली जुळणी जगांशी आहे. खालून वर वाचले, तर प्रत्येक पायरी चढत जाते. पृथ्वी हिंकार, अग्नी प्रस्ताव, पृथ्वी आणि आकाश यांच्यामधले अंतरिक्ष उद्गीथ, सूर्य प्रतिहार, आणि आकाश निधन. आता वरून खाली: आकाश हिंकार, सूर्य प्रस्ताव, अंतरिक्ष पुन्हा उद्गीथ, अग्नी प्रतिहार, आणि पृथ्वी निधन. दोन्ही बाजूंनी का? शंकराचार्य समजावतात, जगे म्हणजे वाटा; जीव त्यांच्यावरून वर जातात आणि खाली परत येतात. खाली येताना सूर्य “प्रस्ताव” आहे, कारण सूर्योदयाबरोबर सारी कामे सुरू होतात. आणि पृथ्वी निधन, कारण परत येणारे तिथेच येऊन थांबतात. जो अशी उपासना करतो, त्याच्यासाठी वरची आणि खालची, दोन्ही दिशांची जगे अनुकूल होतात; शंकराचार्य सांगतात, ती त्याला भोगायला मिळतात.