प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
अग्नीतला गुरू
अग्निष्टे पादं वक्तेति स ह श्वोभूते ग आभिप्रस्थापयांचकार ता यत्राभि सायं बभूवुस्तत्राग्निमुपसमाधाय गा उपरुध्य समिधमाधाय पश्चादग्नेः प्राङुपोपविवेश ॥ १ ॥ तमग्निरभ्युवाद सत्यकाम३ इति भगव इति ह प्रतिशुश्राव ॥ २ ॥ ब्रह्मणः सोम्य ते पादं ब्रवाणीति ब्रवीतु मे भगवानिति तस्मै होवाच पृथिवी कलान्तरिक्षं कला द्यौः कला समुद्रः कलैष वै सोम्य चतुष्कलः पादो ब्रह्मणोऽनन्तवान्नाम ॥ ३ ॥ स य एतमेवं विद्वांश्चतुष्कलं पादं ब्रह्मणोऽनन्तवानित्युपास्तेऽनन्तवानस्मिंल्लोके भवत्यनन्तवतो ह लोकाञ्जयति य एतमेवं विद्वांश्चतुष्कलं पादं ब्रह्मणोऽनन्तवानित्युपास्ते ॥ ४ ॥
“पुढचा पाद तुला अग्नी सांगेल,” बैल म्हणाला. दुसऱ्या दिवशी सकाळी सत्यकाम गाई हाकत गुरूंच्या घराकडे निघाला. संध्याकाळी त्या जिथे थांबल्या, तिथे त्याने अग्नी पेटवला, गाईंना कोंडले, अग्नीत समिधा घातल्या, आणि अग्नीच्या पश्चिमेला पूर्वेकडे तोंड करून बसला. अग्नी बोलला. “सत्यकामा!” “जी, भगवन्?” “सौम्या, मी तुला ब्रह्मतत्त्वाचा एक पाद सांगतो.” “भगवन्, सांगावे.” “पृथ्वी एक भाग, पृथ्वी आणि स्वर्ग यांच्यामधले अंतरिक्ष एक भाग, स्वर्ग एक भाग, समुद्र एक भाग. चार भागांच्या या पादाचे नाव अनंतवान, अंत नसलेला. त्याला अनंत म्हणून मनात धरशील, तर तू इथे अनंत होशील; आणि तू जिंकशील ती जगेही अनंत असतील.” शंकराचार्य नमूद करतात, या वाटेवरचा प्रत्येक गुरू आपल्या कक्षेत येते तेच सांगतो. सोळापैकी आठ भाग आता मिळाले.