प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
कधीच न संपणारा दिवस
अथ तत ऊर्ध्व उदेत्य नैवोदेता नास्तमेतैकल एव मध्ये स्थाता तदेष श्लोकः ॥ १ ॥ न वै तत्र न निम्लोच नोदियाय कदाचन । देवास्तेनाहंसत्येन मा विराधिषि ब्रह्मणेति ॥ २ ॥ न ह वा अस्मा उदेति न निम्लोचति सकृद्दिवा हैवास्मै भवति य एतामेवं ब्रह्मोपनिषदं वेद ॥ ३ ॥ तद्धैतद्ब्रह्मा प्रजापतय उवाच प्रजापतिर्मनवे मनुः प्रजाभ्यस्तद्धैतदुद्दालकायारुणये ज्येष्ठाय पुत्राय पिता ब्रह्म प्रोवाच ॥ ४ ॥ इदं वाव तज्ज्येष्ठाय पुत्राय पिता ब्रह्म प्रब्रूयात्प्रणाय्याय वान्तेवासिने ॥ ५ ॥ नान्यस्मै कस्मैचन यद्यप्यस्मा इमामद्भिः परिगृहीतां धनस्य पूर्णां दद्यादेतदेव ततो भूय इत्येतदेव ततो भूय इति ॥ ६ ॥
त्या सगळ्या युगांनंतर सूर्य शिखरावर येतो, आणि मग तो पुन्हा उगवत नाही, मावळत नाही. तो मध्यभागी एकटाच उभा राहतो. शंकराचार्य समजावतात: प्रत्येक जीवाने आपल्या कर्मांचे फळ भोगून संपवले, की सूर्य सर्व जीवांना आपल्यात ओढून घेतो. ज्यांच्यासाठी उगवायचे असे कुणीच उरत नाही, म्हणून तो स्वतःतच स्थिर राहतो. एक श्लोक याबद्दल सांगतो. शंकराचार्यांच्या सांगण्याप्रमाणे, एक ऋषी ब्रह्मलोकातून, म्हणजे सृष्टिकर्त्या ब्रह्मदेवाच्या जगातून, परत आले होते. (ब्रह्मदेव हे नाव ब्रह्म या शब्दाहून वेगळे.) कुणीतरी त्यांना विचारले, “तिथेही सूर्य रोज उगवून आणि मावळून इथल्यासारखे लोकांचे आयुष्य झिजवतो का?” ते म्हणाले, “तिथे तो कधी मावळला नाही, आणि कधी उगवलाही नाही. देवांनो, या सत्याच्या बळावर मी ब्रह्मतत्त्वापासून कधीही ढळू नये.” ब्रह्मविद्येचे हे रहस्य जो जाणतो, त्याच्यासाठी सूर्य उगवतही नाही आणि मावळतही नाही. त्याच्यासाठी एकदाच उजाडलेला दिवस कायमचा राहतो. ब्रह्मदेवाने ही विद्या प्रजापतीला, म्हणजे सर्व प्रजांच्या स्वामीला, सांगितली. प्रजापतीने मनूला, पहिल्या माणसाला, आणि मनूने आपल्या वंशजांना. सहाव्या अध्यायात आपल्या मुलाला शिकवण देणाऱ्या उद्दालक आरुणींना ती त्यांच्या वडिलांकडून मिळाली. वडिलांनी ही विद्या फक्त थोरल्या मुलाला किंवा योग्य शिष्याला द्यावी. समुद्राने वेढलेली, धनाने भरलेली सारी पृथ्वी कुणी देऊ केली, तरी नकार द्यावा: ही विद्या त्याहून मोलाची आहे. शिकवण संपवताना उपनिषद हे दोनदा सांगते.