प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
हंसांचे बोलणे ऐकणारा राजा
॥ इति तृतीयोऽध्यायः ॥ ॥ चतुर्थोऽध्यायः ॥ जानश्रुतिर्ह पौत्रायणः श्रद्धादेयो बहुदायी बहुपाक्य आस स ह सर्वत आवसथान्मापयांचक्रे सर्वत एव मेऽन्नमत्स्यन्तीति ॥ १ ॥ अथ हंसा निशायामतिपेतुस्तद्धैवं हं सोहं समभ्युवाद हो होऽयि भल्लाक्ष भल्लाक्ष जानश्रुतेः पौत्रायणस्य समं दिवा ज्योतिराततं तन्मा प्रसाङ्क्षी स्तत्त्वा मा प्रधाक्षीरिति ॥ २ ॥ तमु ह परः प्रत्युवाच कम्वर एनमेतत्सन्तं सयुग्वानमिव रैक्वमात्थेति यो नु कथं सयुग्वा रैक्व इति ॥ ३ ॥ यथा कृतायविजितायाधरेयाः संयन्त्येवमेनं सर्वं तदभिसमैति यत्किंच प्रजाः साधु कुर्वन्ति यस्तद्वेद यत्स वेद स मयैतदुक्त इति ॥ ४ ॥ तदु ह जानश्रुतिः पौत्रायण उपशुश्राव स ह संजिहान एव क्षत्तारमुवाचाङ्गारे ह सयुग्वानमिव रैक्वमात्थेति यो नु कथं सयुग्वा रैक्व इति ॥ ५ ॥ यथा कृतायविजितायाधरेयाः संयन्त्येवमेनं सर्वं तदभिसमैति यत्किंच प्रजाः साधु कुर्वन्ति यस्तद्वेद यत्स वेद स मयैतदुक्त इति ॥ ६ ॥ स ह क्षत्तान्विष्य नाविदमिति प्रत्येयाय तं होवाच यत्रारे ब्राह्मणस्यान्वेषणा तदेनमर्च्छेति ॥ ७ ॥ सोऽधस्ताच्छकटस्य पामानं कषमाणमुपोपविवेश तं हाभ्युवाद त्वं नु भगवः सयुग्वा रैक्व इत्यहं ह्यरा३ इति ह प्रतिजज्ञे स ह क्षत्ताविदमिति प्रत्येयाय ॥ ८ ॥
छांदोग्याचा हा चौथा अध्याय जिज्ञासूंच्या आणि गुरूंच्या कथा सांगतो. पहिली कथा जानश्रुती राजाची. तो जनश्रुताचा पणतू. तो आनंदाने, श्रद्धेने आणि भरभरून दान देई, आणि त्याच्या मुदपाकखान्यांत येईल त्या प्रत्येकासाठी अन्न शिजे. “सगळीकडे लोक माझे अन्न खातील,” या विचाराने त्याने जागोजागी धर्मशाळा बांधल्या होत्या. एका रात्री त्याच्या महालावरून हंस उडत गेले. इथे आठव्या शतकातले भाष्यकार शंकराचार्य यांचा अर्थ घेतला आहे. ते सांगतात, हे हंस म्हणजे हंसरूप घेतलेले ऋषी किंवा देव होते, आणि राजाच्या दानावर ते प्रसन्न झाले होते. मागचा एक हंस पुढच्याकडे राजाची स्तुती करू लागला. खाली झळाळणारे जणू त्याला दिसत नाही, म्हणून त्याने त्याला “भल्लाक्ष”, म्हणजे “अधू नजरेचा”, म्हणून चिडवले. “अरे भल्लाक्षा! जानश्रुतीचे तेज आकाशाएवढे पसरले आहे. त्याला शिवू नकोस, नाहीतर भाजशील!” पुढचा हंस तुच्छतेने म्हणाला, “हा आहे कोण, की तू त्याच्याबद्दल गाडीवाल्या रैक्वासारखे बोलतोस?” “तो रैक्व कसा आहे?” उत्तर फाशांच्या खेळातून आले. त्या काळी फाशांची चार दाने असत: चार, तीन, दोन आणि एक. सर्वांत वरचे दान “कृत”; खालची सारी दाने त्यात सामावलेली मानली जात. हंस म्हणाला, “कृत दान जसे खालची सारी दाने आपल्यात घेते, तसे लोक जे जे सत्कर्म करतात, ते सारे रैक्वाकडे जाते. आणि तो जे जाणतो, ते जो कुणी जाणतो, त्याचेही असेच. मी म्हणतो तो हाच.” राजाने हे ऐकले. उठताक्षणी तो आपल्या सेवकाला म्हणाला, “मित्रा, तू माझ्याबद्दल गाडीवाल्या रैक्वासारखे बोलतोस!” शंकराचार्य समजावतात, त्याला म्हणायचे होते की ती स्तुती रैक्वांना शोभते, आपल्याला नाही. “रैक्व कसे आहेत?” सेवकाने विचारले, आणि राजाने त्याला हंसाचेच उत्तर ऐकवले. त्याने शोध घेतला आणि परत येऊन सांगितले, “ते सापडले नाहीत.” “मग वेदविद्या जाणणारा ब्राह्मण जिथे शोधावा, तिथे शोध.” अखेर त्याला एका गाडीखाली अंगावरचे फोड खाजवत बसलेला एक माणूस दिसला. “महाराज, गाडीवाले रैक्व आपणच का?” “हो, मीच,” तो माणूस बेफिकिरीने म्हणाला. आणि सेवक परत जाऊन म्हणाला, “ते सापडले.”