प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
हे सारे मीच
स एवाधस्तात्स उपरिष्टात्स पश्चात्स पुरस्तात्स दक्षिणतः स उत्तरतः स एवेदं सर्वमित्यथातोऽहंकारादेश एवाहमेवाधस्तादहमुपरिष्टादहं पश्चादहं पुरस्तादहं दक्षिणतोऽहमुत्तरतोऽहमेवेदं सर्वमिति ॥ १ ॥ अथात आत्मादेश एवात्मैवाधस्तादात्मोपरिष्टादात्मा पश्चादात्मा पुरस्तादात्मा दक्षिणत आत्मोत्तरत आत्मैवेदं सर्वमिति स वा एष एवं पश्यन्नेवं मन्वान एवं विजानन्नात्मरतिरात्मक्रीड आत्ममिथुन आत्मानन्दः स स्वराड्भवति तस्य सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति अथ येऽन्यथातो विदुरन्यराजानस्ते क्षय्यलोका भवन्ति तेषां सर्वेषु लोकेष्वकामचारो भवति ॥ २ ॥
सनत्कुमार म्हणाले, भूमा सर्वत्र आहे. “तो खाली आहे, वर आहे, मागे आहे, पुढे आहे, दक्षिणेला आहे, उत्तरेला आहे. हे सारे तोच आहे.” मग त्यांनी हेच ‘मी’ म्हणून सांगितले: “मी खाली आहे, वर आहे, मागे आहे, पुढे आहे, दक्षिणेला आहे, उत्तरेला आहे. हे सारे मीच आहे.” शंकराचार्य सांगतात, हा ‘मी’ अशासाठी, की कुणी भूम्याला पाहणाऱ्यापासून वेगळा समजू नये. पण ‘मी’ म्हणजे शरीर, असा गैरसमज होऊ शकतो. म्हणून हीच शिकवण पुन्हा एकदा आली, आत्मा म्हणून. “आत्मा खाली आहे, वर आहे, मागे आहे, पुढे आहे, दक्षिणेला आहे, उत्तरेला आहे. हे सारे आत्माच आहे.” हा आत्मा म्हणजे शुद्ध सत्; तो आकाशासारखा सगळीकडे भरून राहिलेला आहे. “जो हे पाहतो, यावर विचार करतो आणि हे जाणतो, तो आत्म्यात रमतो, आत्म्यात खेळतो; आत्म्यातच त्याला मिलन आणि आनंद मिळतो. तो स्वतःचा राजा होतो, आणि सगळ्या जगांत मोकळेपणाने संचार करतो.” अशा सुखांसाठी इतरांना मित्र, जोडीदार आणि इंद्रिये लागतात; ज्ञान्याला बाहेरचे काहीच लागत नाही. आधीची प्रत्येक मोकळीक आपापल्या पायरीपाशी थांबत होती; हिला कसलीच सीमा नाही. “पण जे याहून वेगळे जाणतात, ते दुसऱ्यांच्या अधीन राहतात. त्यांची जगे नाश पावतात, आणि कुठल्याच जगात त्यांना मोकळीक नसते.”