प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
सात भागांचा दिवस
अथ खल्वमुमादित्यंसप्तविधं सामोपासीत सर्वदा समस्तेन साम मां प्रति मां प्रतीति सर्वेण समस्तेन साम ॥ १ ॥ तस्मिन्निमानि सर्वाणि भूतान्यन्वायत्तानीति विद्यात्तस्य यत्पुरोदयात्स हिंकारस्तदस्य पशवोऽन्वायत्तास्तस्मात्ते हिं कुर्वन्ति हिंकारभाजिनो ह्येतस्य साम्नः ॥ २ ॥ अथ यत्प्रथमोदिते स प्रस्तावस्तदस्य मनुष्या अन्वायत्तास्तस्मात्ते प्रस्तुतिकामाः प्रशंसाकामाः प्रस्तावभाजिनो ह्येतस्य साम्नः ॥ ३ ॥ अथ यत्संगववेलायां स आदिस्तदस्य वयांस्यन्वायत्तानि तस्मात्तान्यन्तरिक्षेऽनारम्बणान्यादायात्मानं परिपतन्त्यादिभाजीनि ह्येतस्य साम्नः ॥ ४ ॥ अथ यत्सम्प्रतिमध्यंदिने स उद्गीथस्तदस्य देवा अन्वायत्तास्तस्मात्ते सत्तमाः प्राजापत्यानामुद्गीथभाजिनो ह्येतस्य साम्नः ॥ ५ ॥ अथ यदूर्ध्वं मध्यंदिनात्प्रागपराह्णात्स प्रतिहारस्तदस्य गर्भा अन्वायत्तास्तस्मात्ते प्रतिहृतानावपद्यन्ते प्रतिहारभाजिनो ह्येतस्य साम्नः ॥ ६ ॥ अथ यदूर्ध्वमपराह्णात्प्रागस्तमयात्स उपद्रवस्तदस्यारण्या अन्वायत्तास्तस्मात्ते पुरुषं दृष्ट्वा कक्षंश्वभ्रमित्युपद्रवन्त्युपद्रवभाजिनो ह्येतस्य साम्नः ॥ ७ ॥ अथ यत्प्रथमास्तमिते तन्निधनं तदस्य पितरोऽन्वायत्तास्तस्मात्तान्निदधति निधनभाजिनो ह्येतस्य साम्न एवं खल्वमुमादित्यं सप्तविधं सामोपास्ते ॥ ८ ॥
मग सूर्य. तो साम आहे, कारण साम म्हणजे “सम”, सारखा, असाही अर्थ आहे. सूर्य कधी वाढत नाही, कधी कमी होत नाही, आणि तो सगळ्यांसाठी सारखा असतो. प्रत्येकाला वाटते, “तो माझ्याकडेच पाहतो आहे, माझ्याकडेच.” आणि प्रत्येक प्रकारचा जीव त्याच्या दिवसाच्या एकेका भागावर जगतो. सूर्योदयापूर्वीचा काळ हिंकार; पशू त्यावर जगतात. म्हणून गुरे पहाटे “हिं” असे हंबरतात. सूर्य नुकताच उगवल्यानंतरचा काळ प्रस्ताव; माणसे त्यावर जगतात. म्हणून माणसांना प्रस्तुतीची, म्हणजे स्तुतीची, हौस असते; हा शब्द प्रस्तावाच्या जवळचा. गाई वासरांना भेटतात ती सकाळची वेळ आदि; पक्षी त्यावर जगतात. म्हणून ते निराधार आकाशात स्वतःला सावरून (आदाय) उडत राहतात. माध्यान्ह उद्गीथ; देव त्यावर जगतात. म्हणून ते प्रजापतीच्या, म्हणजे सृष्टिकर्त्या, सर्व प्रजांच्या स्वामीच्या, संततीत सर्वश्रेष्ठ आहेत. दुपारनंतरचा काळ प्रतिहार; गर्भातली बाळे त्यावर जगतात. म्हणून ती गर्भात धरून ठेवलेली (प्रतिहृत) राहतात, आणि खाली पडत नाहीत. उतरती दुपार उपद्रव; रानातले पशू त्यावर जगतात. म्हणून माणूस दिसताच ते झुडपात किंवा बिळात पळतात (उपद्रवन्ति). सूर्य नुकताच मावळल्यानंतरचा काळ निधन; मृत पितर त्यावर जगतात. म्हणून त्यांचे वंशज त्यांना “खाली ठेवतात” (निदधति): शंकराचार्य समजावतात, दर्भावर त्यांच्यासाठी पिंड ठेवतात. ते पुढे म्हणतात, जो अशी उपासना करतो, तो सूर्याशी एकरूप होतो.