प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
गान चांगले कसे गावे
विनर्दि साम्नो वृणे पशव्यमित्यग्नेरुद्गीथोऽनिरुक्तः प्रजापतेर्निरुक्तः सोमस्य मृदु श्लक्ष्णं वायोः श्लक्ष्णं बलवदिन्द्रस्य क्रौञ्चं बृहस्पतेरपध्वान्तं वरुणस्य तान्सर्वानेवोपसेवेत वारुणं त्वेव वर्जयेत् ॥ १ ॥ अमृतत्वं देवेभ्य आगायानीत्यागायेत्स्वधां पितृभ्य आशां मनुष्येभ्यस्तृणोदकं पशुभ्यः स्वर्गं लोकं यजमानायान्नमात्मन आगायानीत्येतानि मनसा ध्यायन्नप्रमत्तः स्तुवीत ॥ २ ॥ सर्वे स्वरा इन्द्रस्यात्मानः सर्व ऊष्माणः प्रजापतेरात्मानः सर्वे स्पर्शा मृत्योरात्मानस्तं यदि स्वरेषूपालभेतेन्द्रंशरणं प्रपन्नोऽभूवं स त्वा प्रति वक्ष्यतीत्येनं ब्रूयात् ॥ ३ ॥ अथ यद्येनमूष्मसूपालभेत प्रजापतिंशरणं प्रपन्नोऽभूवं स त्वा प्रति पेक्ष्यतीत्येनं ब्रूयादथ यद्येनं स्पर्शेषूपालभेत मृत्युं शरणं प्रपन्नोऽभूवं स त्वा प्रति धक्ष्यतीत्येनं ब्रूयात् ॥ ४ ॥ सर्वे स्वरा घोषवन्तो बलवन्तो वक्तव्या इन्द्रे बलं ददानीति सर्व ऊष्माणोऽग्रस्ता अनिरस्ता विवृता वक्तव्याः प्रजापतेरात्मानं परिददानीति सर्वे स्पर्शा लेशेनानभिनिहिता वक्तव्या मृत्योरात्मानं परिहराणीति ॥ ५ ॥
सर्व गोष्टींत साम पाहिल्यानंतर गायकाला त्याची कला शिकवली जाते, कारण त्याचा आवाजही देवांचाच आहे. प्रत्येक स्वराची एक देवता आहे. “बैलाच्या डुरकणीसारखा, गुरांना हितकारक असा खोल स्वर मी निवडतो,” असे गायक म्हणतो; तो स्वर अग्नीचा. अस्पष्ट स्वर प्रजापतीचा, आणि स्पष्ट स्वर सोमाचा; सोम म्हणजे यज्ञातले पवित्र पेय आणि त्याची देवता. मृदू, मुलायम स्वर वायूचा, आणि मुलायम पण जोरकस स्वर देवांचा राजा इंद्र याचा. क्रौंच पक्ष्याच्या आवाजासारखा स्वर देवांचे गुरू बृहस्पती यांचा. फुटक्या काशाच्या भांड्यासारखा भसाडा स्वर वरुणाचा. वरुणाचा सोडून बाकी सगळे स्वर वापरावेत. गाताना तो लक्षपूर्वक, सावधपणे गातो, आणि आपल्या इच्छा मनात धरतो. देवांसाठी तो अमृतत्व गातो, आणि पितरांसाठी त्यांचा अन्नभाग. माणसांसाठी आशा, आणि गुरांसाठी गवत आणि पाणी. यजमानासाठी स्वर्ग, आणि स्वतःसाठी अन्न. उच्चारांच्याही देवता आहेत. अ, इ, उ यांसारखे स्वर इंद्राचे; शंकराचार्य म्हणतात, इथे इंद्र म्हणजे प्राण. श, ष, स, ह यांसारखे ऊष्म वर्ण प्रजापतीचे. आणि क, त, प यांसारखे स्पर्श वर्ण मृत्यूचे. कुणी त्याच्या स्वरांत चूक काढली, तर त्याने म्हणावे, “मी इंद्राला शरण गेलो होतो; तोच तुला उत्तर देईल.” ऊष्मांत चूक काढली, तर, “मी प्रजापतीला शरण गेलो होतो; तो तुला चिरडून टाकील.” स्पर्शांत चूक काढली, तर, “मी मृत्यूला शरण गेलो होतो; तो तुझी राख करील.” म्हणून स्वर खणखणीत आणि भरदार उच्चारावेत, इंद्राला बळ देण्यासाठी. ऊष्म वर्ण मोकळेपणाने उच्चारावेत, ना गिळून टाकत, ना बाहेर फेकत; स्वतःला प्रजापतीच्या हाती सोपवत. स्पर्श वर्ण सावकाश, एकमेकांत न मिसळता उच्चारावेत. अशा रीतीने गायक मृत्यूच्या पकडीतून निसटतो; शंकराचार्यांच्या शब्दांत, मुलांना हळूच बाजूला सारावे तितक्या अलगद.