प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
उपकोसल आणि अग्नी
उपकोसलो ह वै कामलायनः सत्यकामे जाबाले ब्रह्मचार्यमुवास तस्य ह द्वादश वार्षाण्यग्नीन्परिचचार स ह स्मान्यानन्तेवासिनः समावर्तयंस्तं ह स्मैव न समावर्तयति ॥ १ ॥ तं जायोवाच तप्तो ब्रह्मचारी कुशलमग्नीन्परिचचारीन्मा त्वाग्नयः परिप्रवोचन्प्रब्रूह्यस्मा इति तस्मै हाप्रोच्यैव प्रवासांचक्रे ॥ २ ॥ स ह व्याधिनानशितुं दध्रे तमाचार्यजायोवाच ब्रह्मचारिन्नशान किं नु नाश्नासीति स होवाच बहव इमेऽस्मिन्पुरुषे कामा नानात्यया व्याधीभिः प्रतिपूर्णोऽस्मि नाशिष्यामीति ॥ ३ ॥ अथ हाग्नयः समूदिरे तप्तो ब्रह्मचारी कुशलं नः पर्यचारीद्धन्तास्मै प्रब्रवामेति तस्मै होचुः प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्मेति ॥ ४ ॥ स होवाच विजानाम्यहं यत्प्राणो ब्रह्म कं च तु खं च न विजानामीति ते होचुर्यद्वाव कं तदेव खं यदेव खं तदेव कमिति प्राणं च हास्मै तदाकाशं चोचुः ॥ ५ ॥
पुढे सत्यकाम जाबाल स्वतः गुरू झाले. त्यांचा एक शिष्य होता, कमलाचा मुलगा उपकोसल. त्याने बारा वर्षे गुरूंच्या पवित्र अग्नींची सेवा केली. गृहस्थ असे तीन अग्नी सतत तेवत ठेवत, आणि त्यांना समिधा घालणे हे शिष्याचे काम असे. सत्यकामांनी इतर शिष्यांचे शिक्षण पूर्ण करून त्यांना घरी जाऊ दिले, पण उपकोसलाला नाही. त्यांच्या पत्नी म्हणाल्या, “या ब्रह्मचाऱ्याने कष्ट केले आहेत, अग्नींची नीट सेवा केली आहे. त्याला शिकवा, नाहीतर अग्नी तुम्हाला दोष देतील.” पण सत्यकाम त्याला न शिकवताच प्रवासाला निघून गेले. मनाने खचलेल्या उपकोसलाने अन्न सोडले. “ब्रह्मचारी, जेव,” गुरुपत्नी म्हणाल्या. “का जेवत नाहीस?” “माणसाच्या मनात किती इच्छा असतात, चहूकडे ओढणाऱ्या. मी व्याधीने भरलो आहे. मी जेवणार नाही.” शंकराचार्य सांगतात, ही व्याधी मनाची आहे: ध्येय न गाठलेल्या माणसाच्या चिंता. मग अग्नी एकमेकांना म्हणाले, “याने कष्ट केले आहेत, आपली नीट सेवा केली आहे. चला, आपण याला शिकवू.” ते त्याला म्हणाले, “प्राण ब्रह्म आहे. ‘क’ ब्रह्म आहे. ‘ख’ ब्रह्म आहे.” ‘क’ म्हणजे आनंद, आणि ‘ख’ म्हणजे आकाश. “प्राण ब्रह्म आहे, हे मला समजते,” तो म्हणाला, “पण आनंद आणि आकाश नाही.” जिथे प्राण, तिथे जीवन; पण शंकराचार्य समजावतात, आनंद क्षणभरच टिकतो, आणि आकाशाला जाणीव नसते. मग यांपैकी कोणतेही ब्रह्म कसे असेल? “जो आनंद, तेच आकाश,” ते म्हणाले, “आणि जे आकाश, तोच आनंद.” शंकराचार्य “नीलकमल” या शब्दाची उपमा देतात: “नील” सांगते कोणते कमळ, आणि “कमळ” सांगते कोणती निळी वस्तू. तसेच “आकाश” हा शब्द सांगतो की हा आनंद त्या आकाशात वसणारा आहे, इंद्रियांपासून मिळणारे सुख नव्हे. आणि “आनंद” हा शब्द सांगतो की हे आनंद धारण करणारे आकाश आहे, बाहेरचे निर्जीव आकाश नव्हे. अशा रीतीने त्यांनी त्याला प्राण आणि ते आकाश शिकवले: शंकराचार्य म्हणतात, हृदयातले आकाश, जिथे प्राण वसतो.