प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
कुत्र्यांचे गान
अथातः शौव उद्गीथस्तद्ध बको दाल्भ्यो ग्लावो वा मैत्रेयः स्वाध्यायमुद्वव्राज ॥ १ ॥ तस्मै श्वा श्वेतः प्रादुर्बभूव तमन्ये श्वान उपसमेत्योचुरन्नं नो भगवानागायत्वशनायामवा इति ॥ २ ॥ तान्होवाचेहैव मा प्रातरुपसमीयातेति तद्ध बको दाल्भ्यो ग्लावो वा मैत्रेयः प्रतिपालयांचकार ॥ ३ ॥ ते ह यथैवेदं बहिष्पवमानेन स्तोष्यमाणाः संरब्धाः सर्पन्तीत्येवमाससृपुस्ते ह समुपविश्य हिं चक्रुः ॥ ४ ॥ ओ३मदा३मों३पिबा३मों३ देवो वरुणः प्रजपतिः सविता२न्नमिहा२हरदन्नपते३ऽन्नमिहा २हरा२हरो३मिति ॥ ५ ॥
भुकेच्या कथेनंतर अन्नासाठी गायलेले एक गान येते: कुत्र्यांचा उद्गीथ. बक दाल्भ्य, ज्यांना ग्लाव मैत्रेय असेही म्हणत, एकांतात वेदपाठ करायला गावाबाहेर गेले. तिथे एक पांढरा कुत्रा प्रकट झाला. इतर कुत्रे त्याच्याभोवती जमले: “स्वामी, आमच्यासाठी अन्नाचे गान करा. आम्हाला भूक लागली आहे.” “उद्या सकाळी इथेच या,” तो म्हणाला. बक वाट पाहत लक्ष ठेवून राहिले. कुत्रे एका रांगेत आले. शंकराचार्य म्हणतात, प्रत्येकाने पुढच्याची शेपटी धरली होती. बहिष्पवमान गायला जाताना पुरोहितही असेच एकमेकांना धरून ओळीने निघतात. बहिष्पवमान म्हणजे पहाटे यज्ञभूमीच्या बाहेर (बहिस्) गायचे साम. कुत्रे खाली बसले, आणि प्रत्येक सामाच्या आरंभी येणाऱ्या “हिं” या नादाने त्यांनी सुरुवात केली. ते गाऊ लागले: “ॐ, आम्ही खाऊ! ॐ, आम्ही पिऊ! ॐ, देव वरुण, प्रजापती, सविता इथे अन्न आणोत! हे अन्नपते, इथे अन्न आण, आण, आण, ॐ!” वरुण हा पावसाचा देव, आणि सविता म्हणजे जीवन देणारा सूर्य. शंकराचार्यांच्या मते तो पांढरा कुत्रा म्हणजे एखादा देव किंवा ऋषी होता. बकांच्या वेदाध्ययनाने प्रसन्न होऊन तो या रूपात त्यांना आशीर्वाद द्यायला आला होता. ते म्हणतात, ही तिन्ही नावे सूर्याचीच, कारण सूर्यच प्रत्येक पीक पिकवतो. काही आधुनिक अभ्यासकांना मात्र इथे दक्षिणेसाठी गाणाऱ्या पुरोहितांची हलकीशी थट्टा ऐकू येते.