प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
झाडातला जीव
अस्य सोम्य महतो वृक्षस्य यो मूलेऽभ्याहन्याज्जीवन्स्रवेद्यो मध्येऽभ्याहन्याज्जीवन्स्रवेद्योऽग्रेऽभ्याहन्याज्जीवन्स्रवेत्स एष जीवेनात्मनानुप्रभूतः पेपीयमानो मोदमानस्तिष्ठति ॥ १ ॥ अस्य यदेकां शाखां जीवो जहात्यथ सा शुष्यति द्वितीयां जहात्यथ सा शुष्यति तृतीयां जहात्यथ सा शुष्यति सर्वं जहाति सर्वः शुष्यति ॥ २ ॥ एवमेव खलु सोम्य विद्धीति होवाच जीवापेतं वाव किलेदं म्रियते न जीवो म्रियते इति स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिदं सर्वं तत्सत्यं स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति भूय एव मा भगवान्विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच ॥ ३ ॥
वडिलांनी त्याला एक मोठे झाड दाखवले. “सौम्या, या झाडाच्या मुळाशी कुणी घाव घातला, तर त्यातून रस गळेल, पण ते जगेल. मधोमध घाव घातला, तर रस गळेल, पण ते जगेल. शेंड्यावर घाव घातला, तर रस गळेल, पण ते जगेल. आपल्या जीवाने भरलेले ते झाड जमिनीतून रस पीत, आनंदाने बहरत उभे असते.” “पण जीव एका फांदीला सोडून गेला, तर ती फांदी सुकते. दुसरीला सोडले, तर तीही सुकते; तिसरीला, तर तीही. सगळ्या झाडालाच सोडले, तर सगळे झाड सुकून जाते.” शंकराचार्यांच्या मते रस गळणे आणि सुकणे यावरून दिसते, की वनस्पतींतही जीव असतो. “सौम्या, हे तसेच समज: जीव सोडून गेला की हा देह मरतो. जीव स्वतः मरत नाही.” शंकराचार्य याच्या खुणा देतात: झोपेतून उठलेल्या माणसाला आपले अर्धवट राहिलेले काम आठवते, आणि नवजात बाळ जणू आधीचा जन्म आठवल्यासारखे स्तनाकडे वळते. झाड सुकले तरी जे जगत राहते, ते हेच सूक्ष्म सार: आत्मा, सत्य. “ते तूच आहेस, श्वेतकेतू.” “भगवन्, मला आणखी समजावून सांगावे.” पुढचा प्रश्न: ज्याला नाव नाही, आकार नाही, अशा इतक्या सूक्ष्मातून हे अफाट, भरीव जग कसे निर्माण झाले? “ठीक आहे, सौम्या.”