प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
घोर आंगिरसांची कृष्णाला शिकवण
स यदशिशिषति यत्पिपासति यन्न रमते ता अस्य दीक्षाः ॥ १ ॥ अथ यदश्नाति यत्पिबति यद्रमते तदुपसदैरेति ॥ २ ॥ अथ यद्धसति यज्जक्षति यन्मैथुनं चरति स्तुतशस्त्रैरेव तदेति ॥ ३ ॥ अथ यत्तपो दानमार्जवमहिंसा सत्यवचनमिति ता अस्य दक्षिणाः ॥ ४ ॥ तस्मादाहुः सोष्यत्यसोष्टेति पुनरुत्पादनमेवास्य तन्मरणमेवावभृथः ॥ ५ ॥ तद्धैतद्घोर् आङ्गिरसः कृष्णाय देवकीपुत्रायोक्त्वोवाचापिपास एव स बभूव सोऽन्तवेलायामेतत्त्रयं प्रतिपद्येताक्षितमस्यच्युतमसि प्राणसंशितमसीति तत्रैते द्वे ऋचौ भवतः ॥ ६ ॥ आदित्प्रत्नस्य रेतसः । उद्वयं तमसस्परि ज्योतिः पश्यन्त उत्तरंस्वः पश्यन्त उत्तरं देवं देवत्रा सूर्यमगन्म ज्योतिरुत्तममिति ज्योतिरुत्तममिति ॥ ७ ॥
अशा आयुष्याच्या प्रत्येक भागाला यज्ञात जागा आहे. सोमयागाआधी यजमान उपवास करत असे आणि व्रते घेत असे. म्हणून भूक, तहान आणि सुखांपासून दूर राहणे ही त्याची दीक्षा. खाणे, पिणे आणि सुख घेणे हे उपसद: यज्ञातले असे दिवस, जेव्हा त्याला थोडे खाता येत असे. हसणे, मेजवान्या आणि प्रणय ही यज्ञातली गाने आणि पठणे, कारण या सगळ्यांत आवाज भरलेला असतो. तप, दान, सरळपणा, अहिंसा आणि सत्य बोलणे ही त्याने पुरोहितांना दिलेली दक्षिणा. आईबद्दल लोक म्हणतात, “ती प्रसवेल”, “ती प्रसवली”; यज्ञात हेच शब्द म्हणजे “तो सोम काढेल”, “त्याने सोम काढला”. मंत्र म्हणतो, हाच त्याचा पुनर्जन्म: यज्ञाची सुरुवात हा त्याचा जन्म. आणि त्याचा मृत्यू म्हणजे यज्ञ संपवणारे अवभृथ स्नान. घोर आंगिरस ऋषींनी ही शिकवण देवकीपुत्र कृष्णाला दिली. अनेक जण हा कृष्ण म्हणजे महाकाव्यांतला कृष्ण मानतात; उपनिषद याहून अधिक काही सांगत नाही. या नावावरूनच शिकवणीचे मोल कळते: शंकराचार्य म्हणतात, ती मिळाल्यावर कृष्णाला दुसऱ्या कोणत्याही शिकवणीची तहान उरली नाही. आणि मृत्यूच्या घटकेला, यज्ञाच्या शेवटच्या कृतीच्या वेळी, मनात काय धरायचे तेही घोरांनी सांगितले: “तू अक्षय आहेस. तू अच्युत आहेस. तू प्राणाचे सूक्ष्मतम सार आहेस.” इथे ऋग्वेदातल्या दोन ऋचा उद्धृत केल्या आहेत. शंकराचार्य म्हणतात, त्या या शिकवणीची स्तुती करतात; त्या तीन वचनांत भर घालणारी नवी वचने नव्हेत. पहिली ऋचा फक्त तिच्या सुरुवातीच्या शब्दांनी दिली आहे, “प्राचीन बीजाचे”, जसे एखाद्या सुपरिचित सूक्ताचा उल्लेख करतात. पूर्ण ऋचा त्या बीजाचा पहाटेचा प्रकाश पाहण्याबद्दल आहे. दुसरी अशी: “अंधारातून वर येत, पलीकडचा प्रकाश पाहत, पलीकडचा स्वर्ग पाहत, आम्ही देवांमधला देव, सूर्य, सर्वोच्च प्रकाश गाठला.” शंकराचार्य बीज म्हणजे जगाचे मूळ, आणि अंधार म्हणजे अज्ञान, असा अर्थ घेतात.