प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
मौन पाळणारा पुरोहित
एष ह वै यज्ञो योऽयं पवते एष ह यन्निदं सर्वं पुनाति यदेष यन्निदं सर्वं पुनाति तस्मादेष एव यज्ञस्तस्य मनश्च वाक्च वर्तनी ॥ १ ॥ तयोरन्यतरां मनसा संस्करोति ब्रह्मा वाचा होताध्वर्युरुद्गातान्यतरांस यत्रौपाकृते प्रातरनुवाके पुरा परिधानीयाया ब्रह्मा व्यवदति ॥ २ ॥ अन्यतरामेव वर्तनीं संस्करोति हीयतेऽन्यतरा स यथैकपाद्व्रजन्रथो वैकेन चक्रेण वर्तमानो रिष्यत्येवमस्य यज्ञोरिष्यति यज्ञं रिष्यन्तं यजमानोऽनुरिष्यति स इष्ट्वा पापीयान्भवति ॥ ३ ॥ अथ यत्रोपाकृते प्रातरनुवाके न पुरा परिधानीयाया ब्रह्मा व्यवदत्युभे एव वर्तनी संस्कुर्वन्ति न हीयतेऽन्यतरा ॥ ४ ॥ स यथोभयपाद्व्रजन्रथो वोभाभ्यां चक्राभ्यां वर्तमानः प्रतितिष्ठत्येवमस्य यज्ञः प्रतितिष्ठति यज्ञं प्रतितिष्ठन्तं यजमानोऽनुप्रतितिष्ठति स इष्ट्वा श्रेयान्भवति ॥ ५ ॥
जिज्ञासूंकडून हा अध्याय आता महायज्ञाच्या पुरोहितांकडे वळतो. शंकराचार्य सांगतात, या शिकवणी इथे आहेत, कारण त्याही आरण्यकांचा, म्हणजे वेगळे बसून अभ्यासायच्या वनग्रंथांचा, भाग आहेत. पहिली शिकवण सांगते: वाहणारा वायू म्हणजे यज्ञ. तो वाहत जातो (यन्) आणि हे सारे शुद्ध करतो, म्हणून तो यज्ञ; “यज्ञ” या नावात “यन्”चा प्रतिध्वनी आहे. गाडीच्या दोन चाकोऱ्यांसारख्या यज्ञाच्या दोन वाटा आहेत: मन आणि वाणी. ब्रह्मा-पुरोहित आपल्या मनाने एक वाट घडवतो. तो यज्ञावर मौन राहून देखरेख करतो: प्रत्येक क्रियेकडे लक्ष ठेवतो, आणि कुठे चूक झाली तर ती दुरुस्त करतो. त्याच्या पदाचे नाव ब्रह्मा असले, तरी तो ना ब्रह्मदेव, ना ब्रह्म. बाकीचे तिघे वाणीने दुसरी वाट घडवतात. होता ऋग्वेदाची सूक्ते म्हणतो, अध्वर्यू यजुर्वेदाचे मंत्र म्हणत प्रत्यक्ष विधी करतो, आणि उद्गाता गातो. पहाटे होता प्रातरनुवाक सुरू करतो: एक दीर्घ पठण, जे परिधानीया नावाच्या समारोपाच्या ऋचेने संपते. त्या ऋचेच्या आधीच ब्रह्मा-पुरोहित बोलला, तर फक्त वाणीची वाट घडते, आणि मनाची वाट मोडते. एका पायावर चालणारा माणूस धडपडतो, एका चाकावरचा रथ मोडतो. यज्ञाचेही तसेच होते, आणि त्याच्याबरोबर यज्ञाचा खर्च करणाऱ्या यजमानाचेही. यज्ञ करूनही तो आधीपेक्षा वाईट स्थितीत जातो. ब्रह्मा-पुरोहित समारोपाच्या ऋचेपर्यंत मौन राहिला, तर दोन्ही वाटा घडतात, आणि कोणतीही मोडत नाही. दोन पायांवर चालणाऱ्या माणसासारखा, दोन चाकांवरच्या रथासारखा यज्ञ स्थिर उभा राहतो, आणि त्याच्याबरोबर यजमानही. तो आधीपेक्षा चांगल्या स्थितीत येतो.