प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
एकच एक सत्
सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम् । तद्धैक आहुरसदेवेदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयं तस्मादसतः सज्जायत ॥ १ ॥ कुतस्तु खलु सोम्यैवंस्यादिति होवाच कथमसतः सज्जायेतेति। सत्त्वेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम् ॥ २ ॥ तदैक्षत बहु स्यां प्रजायेयेति तत्तेजोऽसृजत तत्तेज ऐक्षत बहु स्यां प्रजायेयेति तदपोऽसृजत । तस्माद्यत्र क्वच शोचति स्वेदते वा पुरुषस्तेजस एव तदध्यापो जायन्ते ॥ ३ ॥ ता आप ऐक्षन्त बह्व्यः स्याम प्रजायेमहीति ता अन्नमसृजन्त तस्माद्यत्र क्व च वर्षति तदेव भूयिष्ठमन्नं भवत्यद्भ्य एव तदध्यन्नाद्यं जायते ॥ ४ ॥
वडिलांनी अगदी आरंभापासून सांगायला सुरुवात केली. “सौम्या, सुरुवातीला हे जग केवळ सत् होते: एकच एक, दुसरे काहीही नसलेले. काही जण म्हणतात, सुरुवातीला केवळ असत् होते, एकच एक, दुसरे काहीही नसलेले, आणि असत्मधून सत् जन्मले.” सत् म्हणजे साधे “जे आहे ते”: नुसते असणे. जगावरची सगळी नावे आणि आकार काढून टाका, घड्याचा आकार काढून टाकावा तसे; जे उरते, ते सत्. “पण सौम्या, असे कसे होईल? जे नाही, त्यातून जे आहे ते कसे जन्मेल? नाही; सुरुवातीला हे केवळ सत् होते, एकच एक, दुसरे काहीही नसलेले.” शंकराचार्य त्या दुसऱ्या मताला काही बौद्धांचे मत म्हणतात, आणि “दुसरे काहीही नसलेले” याचा अर्थ समजावतात. मातीचा घडा व्हायला कुंभार लागतो; सत्ला कुणाची गरज नव्हती, कारण दुसरे काही अस्तित्वातच नव्हते. जग ज्यापासून बनले ते द्रव्यही तेच, आणि जग घडवणाराही तेच. “सत्ने विचार केला, ‘मी पुष्कळ व्हावे; मी जन्म घ्यावा.’ त्याने तेज निर्माण केले. तेजानेही तसाच विचार केला, आणि पाणी निर्माण केले. म्हणूनच माणूस दुःखी होतो किंवा त्याला उकडते, तेव्हा अश्रू किंवा घाम येतो: तेजातून पाणी. मग पाण्यानेही विचार केला, ‘मी पुष्कळ व्हावे; मी जन्म घ्यावा.’ त्याने अन्न निर्माण केले. म्हणूनच जिथे पाऊस पडतो, तिथे अन्न भरपूर पिकते: खायचे अन्न पाण्यातून येते.” तेज, पाणी आणि अन्न म्हणजे अग्नी, जल आणि पृथ्वी: या अध्यायातली तीन तत्त्वे. अन्न म्हणजे ते पिकवणारी पृथ्वी. “विचार केला” या शब्दांतून शंकराचार्य एक मुद्दा काढतात: जे विचार करते, ते चेतन असते; म्हणून जगाचे मूळ जड, अचेतन द्रव्य नाही. उपनिषदे याच मुळाला ब्रह्म म्हणतात: जगामागचे एकमेव सत्य.