प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
हृदयातले सूर्यकिरण
अथ या एता हृदयस्य नाड्यस्ताः पिङ्गलस्याणिम्नस्तिष्ठन्ति शुक्लस्य नीलस्य पीतस्य लोहितस्येत्यसौ वा आदित्यः पिङ्गल एष शुक्ल एष नील एष पीत एष लोहितः ॥ १ ॥ तद्यथा महापथ आतत उभौ ग्रामौ गच्छतीमं चामुं चैवमेवैता आदित्यस्य रश्मय उभौ लोकौ गच्छन्तीमं चामुं चामुष्मादादित्यात्प्रतायन्ते ता आसु नाडीषु सृप्ता आभ्यो नाडीभ्यः प्रतायन्ते तेऽमुष्मिन्नादित्ये सृप्ताः ॥ २ ॥ तद्यत्रैतत्सुप्तः समस्त्ः सम्प्रसन्नः स्वप्नं न विजानात्यासु तदा नाडीषु सृप्तो भवति तं न कश्चन पाप्मा स्पृशति तेजसा हि तदा सम्पन्नो भवति ॥ ३ ॥ अथ यत्रैतदबलिमानं नीतो भवति तमभित आसीना आहुर्जानासि मां जानासि मामिति स यावदस्माच्छरीरादनुत्क्रान्तो भवति तावज्जानाति ॥ ४ ॥ अथ यत्रैतदस्माच्छरीरादुत्क्रामत्यथैतैरेव रश्मिभिरूर्ध्वमाक्रमते स ओमिति वा होद्वा मीयते स यावत्क्षिप्येन्मनस्तावदादित्यं गच्छत्येतद्वै खलु लोकद्वारं विदुषां प्रपदनं निरोधोऽविदुषाम् ॥ ५ ॥ तदेष श्लोकः । शतं चैका च हृदयस्य नाड्यस्तासां मूर्धानमभिनिःसृतैका । तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेति विष्वङ्ङन्या उत्क्रमणे भवन्त्युत्क्रमणे भवन्ति ॥ ६ ॥
शोध हृदयातल्या आकाशापासून सुरू झाला होता. आता गुरू मरणाच्या वेळी तिथून बाहेर जाणारी वाट दाखवतात; माणूस पुढे कुठे जातो, ते याच वाटेवर ठरते. हृदयातून बारीक वाहिन्या निघतात; त्यांना नाड्या म्हणतात. त्या सूक्ष्म रसाने भरलेल्या असतात: पिंगट, पांढरा, निळा, पिवळा आणि लाल. आणि सूर्यही पिंगट, पांढरा, निळा, पिवळा आणि लाल आहे. एक मोठा रस्ता जसा इकडच्या आणि तिकडच्या, दोन्ही गावांना जातो, तसे सूर्याचे किरण दोन्ही जगांना जातात: सूर्यापासून या नाड्यांपर्यंत, आणि परत. स्वप्नरहित गाढ झोपेत, संपूर्ण आणि शांत असा माणूस या नाड्यांमध्ये शिरलेला असतो. तेव्हा कुठलेही पाप त्याला शिवत नाही, कारण तो सूर्याच्या तेजाने भरलेला असतो. शंकराचार्य सांगतात, या नाड्यांवाटे तो हृदयाच्या आकाशात गेलेला असतो, आणि त्याची इंद्रिये आत ओढून घेतलेली असतात. माणूस मरणाला टेकलेला असतो, तेव्हा त्याचे आप्त भोवती बसून विचारतात, “मला ओळखलेस का? मला ओळखलेस का?” देह सोडेपर्यंत तो त्यांना ओळखतो. देह सोडला की तो या किरणांवरून वर चढतो. एकतर तो ॐ च्या, म्हणजे ब्रह्म दर्शवणाऱ्या पवित्र अक्षराच्या, आधाराने वर जातो, किंवा वर जातच नाही. मनाच्या वेगाने तो सूर्यापर्यंत पोहोचतो. सूर्य हे ब्रह्मदेवाच्या जगाचे दार आहे: जाणणाऱ्यांसाठी प्रवेशद्वार, न जाणणाऱ्यांसाठी अडसर. शंकराचार्य सांगतात, ज्ञानी ॐ चे ध्यान करत वर जातो, सूर्यामार्गे ब्रह्मलोकाला, म्हणजे ब्रह्मदेवाच्या जगाला. इतर अडवले जातात; ते आपल्या कर्मांप्रमाणे जिथे जायचे तिथे जातात, आणि पुन्हा जन्मतात. एक श्लोक हे सारे थोडक्यात सांगतो: “हृदयातून एकशे एक नाड्या निघतात. त्यांपैकी एक वर मस्तकापर्यंत जाते; तिच्यावाटे वर जाणारा अमृतत्वाला पोहोचतो. बाकीच्या सगळ्या दिशांनी बाहेर जातात.”