प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
स्वप्नरहित झोप
तद्यत्रैतत्सुप्तः समस्तः सम्प्रसन्नः स्वप्नं न विजानात्येष आत्मेति होवाचैतदमृतमभयमेतद्ब्रह्मेति स ह शान्तहृदयः प्रवव्राज स हाप्राप्यैव देवानेतद्भयं ददर्श नाह खल्वयमेवं सम्प्रत्यात्मानं जानात्ययमहमस्मीति नो एवेमानि भूतानि विनाशमेवापीतो भवति नाहमत्र भोग्यं पश्यामीति ॥ १ ॥ स समित्पाणिः पुनरेयाय तं ह प्रजापतिरुवाच मघवन्यच्छान्तहृदयः प्राव्राजीः किमिच्छन्पुनरागम इति स होवाच नाह खल्वयं भगव एवं सम्प्रत्यात्मानं जानात्ययमहमस्मीति नो एवेमानि भूतानि विनाशमेवापीतो भवति नाहमत्र भोग्यं पश्यामीति ॥ २ ॥ एवमेवैष मघवन्निति होवाचैतं त्वेव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि नो एवान्यत्रैतस्माद्वसापराणि पञ्च वर्षाणीति स हापराणि पञ्च वर्षाण्युवास तान्येकशतं सम्पेदुरेतत्तद्यदाहुरेकशतं ह वै वर्षाणि मघवान्प्रजापतौ ब्रह्मचर्यमुवास तस्मै होवाच ॥ ३ ॥
तिसरे उत्तर आणखी खोल गेले. “माणूस गाढ झोपलेला असतो, संपूर्ण आणि शांत, आणि कुठलेही स्वप्न पाहत नाही, तो आत्मा,” प्रजापती म्हणाला. “हेच अमृत, हेच अभय; हेच ब्रह्म.” इंद्र समाधानाने निघाला, आणि वाटेत त्याला पुन्हा एकदा धोका दिसला. “त्या अवस्थेत तो ‘हा मी’ असे स्वतःला जाणत नाही, आणि हे प्राणीही जाणत नाही. तो जणू शून्यात विरून गेला आहे. यात मला काही हित दिसत नाही.” हातात समिधा घेऊन तो परत आला, आणि त्याने हे सांगितले. “हे असेच आहे, मघवा. मी तुला हेच आणखी समजावून सांगेन; याहून वेगळे काही नाही. आणखी पाच वर्षे इथे राहा.” तो आणखी पाच वर्षे राहिला. अशी एकूण एकशे एक वर्षे झाली. म्हणून लोक म्हणतात, “मघवा एकशे एक वर्षे प्रजापतीपाशी शिष्य म्हणून राहिला.” मग प्रजापतीने त्याला अंतिम शिकवण दिली. झोप शून्यासारखी का वाटते? शंकराचार्य सांगतात, जाणणारा तिथे आहे, हे आपण तो काय जाणतो त्यावरून ठरवतो. गाढ झोपेत काहीच जाणले जात नाही असे दिसते, म्हणून झोपलेला जणू नाहीसाच झाला आहे, असे वाटते. “याहून वेगळे काही नाही” म्हणजे तोच आत्मा, आता पूर्णपणे दाखवलेला. ही लांबलचक वर्षे या ज्ञानाची थोरवी सांगतात: खुद्द इंद्रालाही ते मोठ्या कष्टाने मिळाले, आणि याहून उंच काहीच मिळवण्यासारखे नाही.