प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
सर्वांत श्रेष्ठ कोण?
॥ इति चतुर्थोऽध्यायः ॥ ॥ पञ्चमोऽध्यायः ॥ यो ह वै ज्येष्ठं च श्रेष्ठं च वेद ज्येष्ठश्च ह वै श्रेष्ठश्च भवति प्राणो वाव ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च ॥ १ ॥ यो ह वै वसिष्ठं वेद वसिष्ठो ह स्वानां भवति वाग्वाव वसिष्ठः ॥ २ ॥ यो ह वै प्रतिष्ठां वेद प्रति ह तिष्ठत्यस्मिंश्च लोकेऽमुष्मिंश्च चक्षुर्वाव प्रतिष्ठा ॥ ३ ॥ यो ह वै सम्पदं वेद संहास्मै कामाः पद्यन्ते दैवाश्च मानुषाश्च श्रोत्रं वाव सम्पत् ॥ ४ ॥ यो ह वा आयतनं वेदायतनं ह स्वानां भवति मनो ह वा आयतनम् ॥ ५ ॥ अथ ह प्राणा अहंश्रेयसि व्यूदिरेऽहंश्रेयानस्म्यहं श्रेयानस्मीति ॥ ६ ॥ ते ह प्राणाः प्रजापतिं पितरमेत्योचुर्भगवन्को नः श्रेष्ठ इति तान्होवाच यस्मिन्व उत्क्रान्ते शरीरं पापिष्ठतरमिव दृश्येत स वः श्रेष्ठ इति ॥ ७ ॥ सा ह वागुच्चक्राम सा संवत्सरं प्रोष्य पर्येत्योवाच कथमशकतर्ते मज्जीवितुमिति यथा कला अवदन्तः प्राणन्तः प्राणेन पश्यन्तश्चक्षुषा शृण्वन्तः श्रोत्रेण ध्यायन्तो मनसैवमिति प्रविवेश ह वाक् ॥ ८ ॥ चक्षुर्होच्चक्राम तत्संवत्सरं प्रोष्य पर्येत्योवाच कथमशकतर्ते मज्जीवितुमिति यथान्धा अपश्यन्तः प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा शृण्वन्तः श्रोत्रेण ध्यायन्तो मनसैवमिति प्रविवेश ह चक्षुः ॥ ९ ॥ श्रोत्रं होच्चक्राम तत्संवत्सरं प्रोष्य पर्येत्योवाच कथमशकतर्ते मज्जीवितुमिति यथा बधिरा अशृण्वन्तः प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा पश्यन्तश्चक्षुषा ध्यायन्तो मनसैवमिति प्रविवेश ह श्रोत्रम् ॥ १० ॥ मनो होच्चक्राम तत्संवत्सरं प्रोष्य पर्येत्योवाच कथमशकतर्ते मज्जीवितुमिति यथा बाला अमनसः प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा पश्यन्तश्चक्षुषा शृण्वन्तः श्रोत्रेणैवमिति प्रविवेश ह मनः ॥ ११ ॥ अथ ह प्राण उच्चिक्रमिषन्स यथा सुहयः पड्वीशशङ्कून्संखिदेदेवमितरान्प्राणान्समखिदत्तं हाभिसमेत्योचुर्भगवन्नेधि त्वं नः श्रेष्ठोऽसि मोत्क्रमीरिति ॥ १२ ॥ अथ हैनं वागुवाच यदहं वसिष्ठोऽस्मि त्वं तद्वसिष्ठोऽसीत्यथ हैनं चक्षुरुवाच यदहं प्रतिष्ठास्मि त्वं तत्प्रतिष्ठासीति ॥ १३ ॥ अथ हैनंश्रोत्रमुवाच यदहं सम्पदस्मि त्वं तत्सम्पदसीत्यथ हैनं मन उवाच यदहमायतनमस्मि त्वं तदायतनमसीति ॥ १४ ॥ न वै वाचो न चक्षूंषि न श्रोत्राणि न मनांसीत्याचक्षते प्राणा इत्येवाचक्षते प्राणो ह्येवैतानि सर्वाणि भवति ॥ १५ ॥
छांदोग्याचा हा पाचवा अध्याय मृतांच्या वाटांचा मागोवा घेतो, आणि शेवटी आत्म्यापाशी येऊन थांबतो: आपल्या अंतरंगातला आत्मा हाच सर्वांचा आत्मा. इथे आठव्या शतकातले भाष्यकार शंकराचार्य यांचा अर्थ घेतला आहे. ते म्हणतात, या वाटा सांगितल्या आहेत त्या जिज्ञासूला पुनर्जन्माचा कंटाळा यावा म्हणून. अध्यायाची सुरुवात शरीरातल्या शक्तींपासून होते. प्राण, म्हणजे शरीर चालू ठेवणारे जीवन, सर्वांत ज्येष्ठ आणि श्रेष्ठ. शंकराचार्य कारण सांगतात: जन्माच्या आधीपासूनच तो काम करू लागतो. वाणी सर्वांत उत्कृष्ट (वसिष्ठ), डोळा भक्कम आधार (प्रतिष्ठा), कान यश (संपद), आणि मन घर (आयतन): इंद्रिये जे जे आणतात, ते सारे मनातच एकत्र येते. जो ज्याला जाणतो, तो तसाच होतो. तो ज्येष्ठ आणि श्रेष्ठ होतो, आपल्या माणसांत सर्वांत उत्कृष्ट ठरतो, आणि या जगात आणि पुढच्या जगात भक्कम उभा राहतो. त्याच्या इच्छा, दैवी आणि मानवी दोन्ही, पूर्ण होतात, आणि तो आपल्या माणसांना घरासारखा आधार होतो. एकदा या शक्तींमध्ये भांडण जुंपले. प्रत्येक जण म्हणे, “मीच श्रेष्ठ!” ते आपले पिता प्रजापती, सर्व प्रजांचे स्वामी, यांच्याकडे गेले. “भगवन्, आमच्यात श्रेष्ठ कोण?” प्रजापती म्हणाला, “ज्याच्या निघून जाण्याने शरीर सर्वांत केविलवाणे दिसेल, तो तुमच्यात श्रेष्ठ.” शंकराचार्यांच्या शब्दांत, प्राण नसलेले शरीर म्हणजे प्रेत; त्याला कुणी हातही लावत नाही. वाणी वर्षभर निघून गेली. परत येऊन तिने विचारले, “माझ्यावाचून तुम्ही जगलात तरी कसे?” “मुके जगतात तसे,” ते म्हणाले. “बोलत नव्हतो, पण प्राणाने श्वास घेत होतो, डोळ्याने पाहत होतो, कानाने ऐकत होतो, मनाने विचार करत होतो.” मग वाणी परत आत शिरली. नंतर डोळा गेला, आणि ते आंधळ्यांसारखे जगले; मग कान गेला, आणि ते बहिऱ्यांसारखे जगले. मग मन गेले, आणि ज्यांचे मन अजून वाढलेले नाही अशा तान्ह्या मुलांसारखे ते जगले. मग प्राण निघू लागला, आणि त्याने बाकीच्यांनाही त्यांच्या जागेवरून उखडून काढले, जसा एखादा उमदा घोडा पाय बांधलेल्या खुंट्या उपटून टाकतो. सगळे त्याच्याभोवती गोळा झाले. “भगवन्, थांबा! आपणच आमच्यात श्रेष्ठ. जाऊ नका.” मग प्रत्येकाने आपली पदवी प्राणाला अर्पण केली, शंकराचार्य म्हणतात तसे, प्रजा राजाला नजराणा आणतात तशी. वाणी म्हणाली, “माझे उत्कृष्टपण आपलेच”; डोळा म्हणाला, “माझा भक्कमपणा आपलाच”; कान म्हणाला, “माझे यश आपलेच”; मन म्हणाले, “माझे घरपण आपलेच.” म्हणून लोक या शक्तींना वाणी, डोळे, कान किंवा मने म्हणत नाहीत, तर “प्राण” म्हणतात, कारण प्राणच ते सारे आहे.