Principal Upanishads · Chandogya Upanishad
सबसे बड़ी शक्ति कौन?
॥ इति चतुर्थोऽध्यायः ॥ ॥ पञ्चमोऽध्यायः ॥ यो ह वै ज्येष्ठं च श्रेष्ठं च वेद ज्येष्ठश्च ह वै श्रेष्ठश्च भवति प्राणो वाव ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च ॥ १ ॥ यो ह वै वसिष्ठं वेद वसिष्ठो ह स्वानां भवति वाग्वाव वसिष्ठः ॥ २ ॥ यो ह वै प्रतिष्ठां वेद प्रति ह तिष्ठत्यस्मिंश्च लोकेऽमुष्मिंश्च चक्षुर्वाव प्रतिष्ठा ॥ ३ ॥ यो ह वै सम्पदं वेद संहास्मै कामाः पद्यन्ते दैवाश्च मानुषाश्च श्रोत्रं वाव सम्पत् ॥ ४ ॥ यो ह वा आयतनं वेदायतनं ह स्वानां भवति मनो ह वा आयतनम् ॥ ५ ॥ अथ ह प्राणा अहंश्रेयसि व्यूदिरेऽहंश्रेयानस्म्यहं श्रेयानस्मीति ॥ ६ ॥ ते ह प्राणाः प्रजापतिं पितरमेत्योचुर्भगवन्को नः श्रेष्ठ इति तान्होवाच यस्मिन्व उत्क्रान्ते शरीरं पापिष्ठतरमिव दृश्येत स वः श्रेष्ठ इति ॥ ७ ॥ सा ह वागुच्चक्राम सा संवत्सरं प्रोष्य पर्येत्योवाच कथमशकतर्ते मज्जीवितुमिति यथा कला अवदन्तः प्राणन्तः प्राणेन पश्यन्तश्चक्षुषा शृण्वन्तः श्रोत्रेण ध्यायन्तो मनसैवमिति प्रविवेश ह वाक् ॥ ८ ॥ चक्षुर्होच्चक्राम तत्संवत्सरं प्रोष्य पर्येत्योवाच कथमशकतर्ते मज्जीवितुमिति यथान्धा अपश्यन्तः प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा शृण्वन्तः श्रोत्रेण ध्यायन्तो मनसैवमिति प्रविवेश ह चक्षुः ॥ ९ ॥ श्रोत्रं होच्चक्राम तत्संवत्सरं प्रोष्य पर्येत्योवाच कथमशकतर्ते मज्जीवितुमिति यथा बधिरा अशृण्वन्तः प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा पश्यन्तश्चक्षुषा ध्यायन्तो मनसैवमिति प्रविवेश ह श्रोत्रम् ॥ १० ॥ मनो होच्चक्राम तत्संवत्सरं प्रोष्य पर्येत्योवाच कथमशकतर्ते मज्जीवितुमिति यथा बाला अमनसः प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा पश्यन्तश्चक्षुषा शृण्वन्तः श्रोत्रेणैवमिति प्रविवेश ह मनः ॥ ११ ॥ अथ ह प्राण उच्चिक्रमिषन्स यथा सुहयः पड्वीशशङ्कून्संखिदेदेवमितरान्प्राणान्समखिदत्तं हाभिसमेत्योचुर्भगवन्नेधि त्वं नः श्रेष्ठोऽसि मोत्क्रमीरिति ॥ १२ ॥ अथ हैनं वागुवाच यदहं वसिष्ठोऽस्मि त्वं तद्वसिष्ठोऽसीत्यथ हैनं चक्षुरुवाच यदहं प्रतिष्ठास्मि त्वं तत्प्रतिष्ठासीति ॥ १३ ॥ अथ हैनंश्रोत्रमुवाच यदहं सम्पदस्मि त्वं तत्सम्पदसीत्यथ हैनं मन उवाच यदहमायतनमस्मि त्वं तदायतनमसीति ॥ १४ ॥ न वै वाचो न चक्षूंषि न श्रोत्राणि न मनांसीत्याचक्षते प्राणा इत्येवाचक्षते प्राणो ह्येवैतानि सर्वाणि भवति ॥ १५ ॥
छांदोग्य उपनिषद का पाँचवाँ अध्याय मरने वालों के पीछे-पीछे उनके रास्तों पर चलता है। यह उस आत्मा पर ख़त्म होता है जो हमारा सबसे भीतरी स्वरूप है, और सबकी आत्मा भी। आठवीं सदी के भाष्यकार शंकराचार्य की व्याख्या यहाँ ली गई है। वे कहते हैं कि ये रास्ते इसलिए बताए गए हैं कि खोजने वाले का मन बार-बार के जन्म से ऊब जाए। शुरुआत शरीर की शक्तियों से होती है। प्राण, यानी वह जीवन जो शरीर को चलाए रखता है, सबसे ज्येष्ठ और सबसे श्रेष्ठ है। शंकराचार्य इसका कारण बताते हैं: वह सबसे पहले, जन्म से भी पहले, काम करने लगता है। वाणी सबसे उत्तम है, आँख पक्का आधार, कान सफलता, और मन वह घर, जहाँ इंद्रियों का लाया सब कुछ आकर मिलता है। जो इनमें से जिसे जानता है, वह उसी जैसा हो जाता है। वह ज्येष्ठ और श्रेष्ठ होता है, अपने लोगों में सबसे उत्तम, और इस लोक में भी, परलोक में भी, पक्के पैरों पर खड़ा रहता है। उसकी इच्छाएँ, दैवी भी और मानवी भी, पूरी होती हैं, और वह अपने लोगों का सहारा बनता है। एक बार ये शक्तियाँ आपस में झगड़ पड़ीं। हर एक कहती, “मैं सबसे श्रेष्ठ हूँ!” वे अपने पिता प्रजापति के पास गईं, जो सब प्राणियों का स्वामी है। “भगवन्, हममें सबसे श्रेष्ठ कौन है?” उसने कहा, “जिसके निकल जाने पर शरीर सबसे बुरा दिखे, वही।” शंकराचार्य के शब्दों में, प्राण के बिना शरीर एक लाश है, जिसे कोई छूता भी नहीं। वाणी एक साल के लिए चली गई। लौटकर उसने पूछा, “मेरे बिना तुम जी कैसे लिए?” बाक़ी बोले, “जैसे गूँगे जीते हैं: बोलते नहीं, पर प्राण से साँस लेते हैं, आँख से देखते हैं, कान से सुनते हैं, मन से सोचते हैं।” तो वाणी फिर भीतर आ गई। फिर आँख गई, और बाक़ी अंधों की तरह जिए; फिर कान गया, और वे बहरों की तरह जिए। फिर मन गया, और वे छोटे बच्चों की तरह जिए, जिनका मन अभी बढ़ा नहीं है। फिर प्राण जाने को हुआ। उसके साथ बाक़ी सब भी अपनी जगह से उखड़ने लगे, जैसे कोई बढ़िया घोड़ा उन खूँटों को उखाड़ देता है जिनसे उसके पैर बँधे हों। सब उसके चारों ओर आ जुटे। “भगवन्, रुकिए! आप ही हममें श्रेष्ठ हैं। मत जाइए।” फिर हर एक ने अपनी उपाधि प्राण को सौंप दी, वैसे ही जैसे, शंकराचार्य के शब्दों में, प्रजा राजा को नज़राना देती है। वाणी ने कहा, “मेरी उत्तमता आपकी है”; आँख ने, “मेरी दृढ़ता आपकी है”; कान ने, “मेरी सफलता आपकी है”; मन ने, “मेरा घर होना आपका है।” इसीलिए लोग इन शक्तियों को वाणियाँ, आँखें, कान या मन नहीं, “प्राण” कहते हैं, क्योंकि ये सब प्राण ही हैं।