प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
बैल बोलतो
अथ हैनमृषभोऽभ्युवाद सत्यकाम३ इति भगव इति ह प्रतिशुश्राव प्राप्ताः सोम्य सहस्रं स्मः प्रापय न आचार्यकुलम् ॥ १ ॥ ब्रह्मणश्च ते पादं ब्रवाणीति ब्रवीतु मे भगवानिति तस्मै होवाच प्राची दिक्कला प्रतीची दिक्कला दक्षिणा दिक्कलोदीची दिक्कलैष वै सोम्य चतुष्कलः पादो ब्रह्मणः प्रकाशवान्नाम ॥ २ ॥ स य एतमेवं विद्वांश्चतुष्कलं पादं ब्रह्मणः प्रकाशवानित्युपास्ते प्रकाशवानस्मिंल्लोके भवति प्रकाशवतो ह लोकाञ्जयति य एतमेवं विद्वांश्चतुष्कलं पादं ब्रह्मणः प्रकाशवानित्युपास्ते ॥ ३ ॥
कळप हजाराचा झाला, तेव्हा बैल बोलला. सत्यकाम ज्यासाठी आला होता, तेच बैलाने त्याला देऊ केले: ब्रह्मज्ञान, म्हणजे सगळ्या जगामागच्या एकमेव सत्याचे ज्ञान. “सत्यकामा!” “जी, भगवन्?” “सौम्या, आम्ही आता हजार झालो. आम्हाला गुरूंच्या घरी घेऊन चल. आणि मी तुला ब्रह्मतत्त्वाचा एक पाद, म्हणजे चौथा हिस्सा, सांगतो.” “भगवन्, सांगावे.” शंकराचार्य सांगतात, मुलाच्या श्रद्धेवर आणि कष्टांवर प्रसन्न होऊन दिशांचा देव वायू त्या बैलात शिरला होता. ब्रह्मतत्त्व त्याला चार पादांत मिळणार आहे. प्रत्येक पादाचे चार भाग, आणि प्रत्येक पाद नव्या गुरूकडून. असे मिळून सोळा भागांचे पूर्ण तत्त्व उभे राहील. “पूर्व दिशा एक भाग, पश्चिम एक भाग, दक्षिण एक भाग, उत्तर एक भाग. सौम्या, हा ब्रह्मतत्त्वाचा चार भागांचा एक पाद. त्याचे नाव प्रकाशवान, तेजाने भरलेला.” उपनिषदांत उपासना म्हणजे ध्यान: एखादी गोष्ट मनात स्थिर धरून ठेवणे, इथे ती ब्रह्म आहे असे मानून. “हे जो जाणतो आणि या पादाची प्रकाशवान म्हणून उपासना करतो, तो या जगात तेजस्वी होतो, आणि तेजस्वी जगे जिंकतो.”