प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
खरे बोलणारा मुलगा
सत्यकामो ह जाबालो जबालां मातरमामन्त्रयांचक्रे ब्रह्मचर्यं भवति विवत्स्यामि किंगोत्रो न्वहमस्मीति ॥ १ ॥ सा हैनमुवाच नाहमेतद्वेद तात यद्गोत्रस्त्वमसि बह्वहं चरन्ती परिचारिणी यौवने त्वामलभे साहमेतन्न वेद यद्गोत्रस्त्वमसि जबाला तु नामाहमस्मि सत्यकामो नाम त्वमसि स सत्यकाम एव जाबालो ब्रवीथा इति ॥ २ ॥ स ह हारिद्रुमतं गौतममेत्योवाच ब्रह्मचर्यं भगवति वत्स्याम्युपेयां भगवन्तमिति ॥ ३ ॥ तं होवाच किंगोत्रो नु सोम्यासीति स होवाच नाहमेतद्वेद भो यद्गोत्रोऽहमस्म्यपृच्छं मातरं सा मा प्रत्यब्रवीद्बह्वहं चरन्ती परिचरिणी यौवने त्वामलभे साहमेतन्न वेद यद्गोत्रस्त्वमसि जबाला तु नामाहमस्मि सत्यकामो नाम त्वमसीति सोऽहं सत्यकामो जाबालोऽस्मि भो इति ॥ ४ ॥ तं होवाच नैतदब्राह्मणो विवक्तुमर्हति समिधं सोम्याहरोप त्वा नेष्ये न सत्यादगा इति तमुपनीय कृशानामबलानां चतुःशता गा निराकृत्योवाचेमाः सोम्यानुसंव्रजेति ता अभिप्रस्थापयन्नुवाच नासहस्रेणावर्तेयेति स ह वर्षगणं प्रोवास ता यदा सहस्रं सम्पेदुः ॥ ५ ॥
गुरू नव्या शिष्याला आधी त्याचे गोत्र विचारत: प्राचीन ऋषीपर्यंत पोहोचणारे त्याचे कुळ. म्हणून सत्यकाम, ज्याच्या नावाचा अर्थच “सत्याची आस असलेला”, आपल्या आईला, जबालेला, म्हणाला, “आई, मला ब्रह्मचारी म्हणून गुरुगृही राहून वेद शिकायचा आहे. माझे गोत्र कोणते?” “बाळा, मला माहीत नाही,” ती म्हणाली. “तरुणपणी मी दासी म्हणून कामे करत खूप फिरले, आणि तेव्हा तू झालास. म्हणून तुझे गोत्र मला ठाऊक नाही. पण माझे नाव जबाला आणि तुझे सत्यकाम. तू स्वतःला सत्यकाम जाबाल म्हणव.” शंकराचार्य समजावतात, ती पतीच्या घरी पाहुण्यांच्या सेवेत गुंतलेली असे, आणि पतीचे गोत्र विचारायचे तिच्या मनातही आले नाही. आणि नेमक्या त्याच काळात मुलाचे वडील वारले. सत्यकाम हारिद्रुमत गौतमांकडे गेला. “भगवन्, मला आपल्यापाशी ब्रह्मचारी म्हणून राहायचे आहे. मी आपल्याकडे येऊ का?” “सौम्या, तुझे गोत्र कोणते?” सत्यकामाने आईच्याच शब्दांत सगळे खरे सांगून टाकले: त्याला गोत्र ठाऊक नाही, आई तरुणपणी दासी होती, आणि म्हणून तो सत्यकाम जाबाल. “इतके स्पष्ट खरे बोलणे खऱ्या ब्राह्मणाखेरीज कुणाला जमणार नाही,” गौतम म्हणाले. “सौम्या, होमासाठी समिधा घेऊन ये. मी तुला शिष्य करून घेतो, कारण तू सत्यापासून ढळला नाहीस.” मग त्यांनी चारशे रोडावलेल्या, अशक्त गाई वेगळ्या काढल्या: “सौम्या, यांच्या मागे जा.” त्यांना हाकून नेताना सत्यकाम म्हणाला, “यांच्या हजार झाल्याशिवाय मी परत येणार नाही.” वर्षानुवर्षे तो दूर राहिला, आणि अखेर कळपाच्या हजार गाई झाल्या.