Principal Upanishads · Chandogya Upanishad
जब बारिश न हो
आपो वावान्नाद्भूयस्तस्माद्यदा सुवृष्टिर्न भवति व्याधीयन्ते प्राणा अन्नं कनीयो भविष्यतीत्यथ यदा सुवृष्टिर्भवत्यानन्दिनः प्राणा भवन्त्यन्नं बहु भविष्यतीत्याप एवेमा मूर्ता येयं पृथिवी यदन्तरिक्षं यद्द्यौर्यत्पर्वता यद्देवमनुष्यायत्पशवश्च वयांसि च तृणवनस्पतयः श्वापदान्याकीटपतङ्गपिपीलकमाप एवेमा मूर्ता अप उपास्स्वेति ॥ १ ॥ स योऽपो ब्रह्मेत्युपास्त आप्नोति सर्वान्कामांस्तृप्तिमान्भवति यावदपां गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति योऽपो ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवोऽद्भ्यो भूय इत्यद्भ्यो वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति ॥ २ ॥
अन्न ख़ुद वर्षा पर निर्भर है, इसलिए जल उससे ऊपर है। “जल अन्न से बड़ा है। जब अच्छी वर्षा नहीं होती, तो प्राणी चिंता से बीमार पड़ जाते हैं: ‘अन्न कम होगा।’ जब अच्छी वर्षा होती है, तो वे ख़ुश होते हैं: ‘ख़ूब अन्न होगा।’” “यह धरती जल ही है, जिसने रूप ले लिया है। उसके ऊपर का अंतरिक्ष, आसमान और पहाड़ भी। देवता और मनुष्य, पशु और पक्षी, घास और पेड़, जंगली जानवरों से लेकर कीड़े, पतंगे और चींटियाँ तक भी। ये सब जल ही हैं, जिसने ठोस रूप ले लिया। जल की उपासना करो।” जो देश मानसून के भरोसे जीता था, वहाँ हर फ़सल वर्षा पर टिकी रहती थी। “जो जल की ब्रह्म के रूप में उपासना करता है, उसकी सब इच्छाएँ पूरी होती हैं और वह तृप्त रहता है। जल की पहुँच तक उसकी आज़ादी फैली रहती है।” “क्या जल से बड़ा भी कुछ है?” “है।” “तो मुझे वही सिखाइए।”