प्रमुख उपनिषदे · ईशोपनिषद्
सर्वांत वसलेला ईश
ईशावास्यमिदं सर्वं यत्किञ्च जगत्यां जगत् । तेन त्यक्तेन भुञ्जीथाः मा गृधः कस्यस्विद्धनम् ॥ १ ॥
ईशावास्य उपनिषद हे प्रमुख उपनिषदांपैकी सर्वांत लहान उपनिषदांतले एक आहे: अवघे अठरा मंत्र. ते शुक्ल यजुर्वेदाचा शेवटचा अध्याय आहे. यजुर्वेदात यज्ञाच्या वेळी म्हणायचे मंत्र आहेत. पहिल्याच शब्दावरून या उपनिषदाला नाव मिळाले: ईश, म्हणजे स्वामी, परमेश्वर. या पहिल्या मंत्रात सगळी शिकवण थोडक्यात सामावलेली आहे. या जगात जे जे काही आहे, जे जे हलते आणि बदलते, ते सारे ईशाने झाकलेले आहे असे पाहावे: त्याच्यात लपेटलेले, आतबाहेर त्यानेच भरलेले. त्याग करूनच त्याचा भोग घे. कुणाच्याही धनाचा लोभ धरू नकोस. जुने भाष्यकार सांगतात, हा ईश म्हणजे सर्व प्राण्यांच्या अंतरी असलेले एकच सत्य. पुढच्या मंत्रांत त्यालाच आत्मा म्हटले आहे. हे एकदा दिसले की कशावरही “माझे” म्हणून झडप घालायचे कारण उरत नाही. मग जे वाट्याला येते, त्याचा मोकळ्या मनाने आनंद घेता येतो. एखाद्या मोठ्या वाड्यात उतरलेल्या पाहुण्याचा विचार करा. तिथल्या खोल्या, तिथले जेवण तो निश्चिंत मनाने उपभोगतो, कारण हे आपले आहे असे त्याच्या मनातही येत नाही. शेवटचे शब्द प्रश्न म्हणूनही ऐकता येतात: शेवटी धन असते तरी कुणाचे?