- 1सर्वांत वसलेला ईशईशावास्य उपनिषद हे प्रमुख उपनिषदांपैकी सर्वांत लहान उपनिषदांतले एक आहे: अवघे अठरा मंत्र. ते शुक्ल यजुर्वेदाचा शेवटचा अध्याय आहे. यजुर्वेदात यज्ञाच्या वेळी म्हणायचे मंत्र आहेत. पहिल्याच शब्दावरून या उपनिषदाला नाव मिळाले: ईश, म्हणजे स्वामी, प…
- 2न बांधणारे कर्मपहिल्या मंत्राने सारे जग सोडून द्यायला सांगितले. पण हे सगळ्यांना एकदम जमत नाही. म्हणून पुढचा मंत्र अशांसाठी आहे. इथे या जगात कर्म करतच शंभर वर्षे जगण्याची इच्छा धर; शंभर वर्षे म्हणजे माणसाचे पूर्ण आयुष्य. जगात राहायचे असेल तर याखेरीज दुसरा…
- 3प्रकाश नसलेली जगेमग हे सत्य न जाणणाऱ्यांसाठी एक इशारा येतो. “असुर्य” नावाची काही जगे आहेत, असुरांची जगे, गाढ अंधाराने वेढलेली. जे आत्म्याचा घात करतात, ते मेल्यानंतर तिथे जातात. आत्मा म्हणजे आपल्यातला खरा “मी”: शरीर नव्हे, मन नव्हे, तर त्यांच्यामागे असलेली ज…
- 4मनाहूनही वेगवानआता गुरू आत्म्याचे वर्णन कोड्यांतून करतात. हे आत्मतत्त्व एक आहे, ते कधीच हलत नाही, तरीही ते मनापेक्षा वेगवान आहे. इंद्रिये त्याला गाठू शकत नाहीत, कारण ते नेहमी त्यांच्या आधीच तिथे असते. जागचे न हलताच ते सगळ्या धावणाऱ्यांच्या पुढे जाते. त्या…
- 5दूरही आणि जवळहीकोडी पुढे चालू राहतात. ते हलते, आणि हलतही नाही. ते दूर आहे, आणि अगदी जवळही आहे. ते या सर्वांच्या आत आहे, आणि या सर्वांच्या बाहेरही आहे. प्रत्येक जोडी परस्परविरोधी वाटते, पण आपापल्या बाजूने दोन्ही खरी आहेत. शरीर आणि मन हलले की आत्मा हलल्यासा…
- 6सर्वांमध्ये स्वतःला पाहणेकोड्यांनंतर गुरू त्यांचा जगण्यातला अर्थ सांगतात. जो सर्व प्राण्यांना आत्म्यात पाहतो, आणि सर्व प्राण्यांत आत्म्याला पाहतो, तो मग कुणाचाही तिटकारा करत नाही. नावड आणि तिटकारा उभे राहायला आपल्याहून वेगळे कुणीतरी लागते. ज्याला सगळीकडे एकच आत्मा…
- 7जिथे दुःख संपतेपुढचा मंत्र हा विचार शेवटापर्यंत नेतो. ज्याला खरी समज आली, त्याच्यासाठी सर्व प्राणी त्याचा स्वतःचाच आत्मा झालेले असतात. हे एकत्व पाहणाऱ्याला मग कसला मोह, आणि कसला शोक? मोह आणि शोक एकाच मुळातून उगवतात. वस्तू आणि माणसे आपल्याहून वेगळी आहेत, अ…
- 8शुद्ध, अशरीर, सर्वव्यापीज्ञानी सगळीकडे ज्याला पाहतात, तो आत्मा आहे तरी कसा? पुढचा मंत्र त्याचे चित्र रेखाटतो, आणि ते बहुतेक तो काय नाही हे सांगून. तो सर्वत्र पोहोचलेला आहे. तो तेजस्वी आहे, अशरीर आहे; त्याला जखम नाही, नसा नाहीत. तो शुद्ध आहे, पापाचा त्याला स्पर्शही…
- 9दोन प्रकारचा अंधारआता या उपनिषदातले सर्वांत गूढ मंत्र येतात. त्यांचे सांगणे मात्र सोपे आहे: जोडीतल्या एकाच भागाला धरून बसू नका. दोन्ही बरोबर हवेत; एकटा कोणताही भाग माणसाला अंधारातच ठेवतो. जे अविद्येची उपासना करतात, ते गाढ अंधारात शिरतात. आणि जे विद्येतच रमता…
- 10मरणानंतरच्या दोन वाटामग मंत्र सांगतो की या दोघी वेगवेगळ्या ठिकाणी नेतात. विद्येचे फळ एक, आणि अविद्येचे फळ दुसरेच, असे म्हणतात. ज्या ज्ञानी पुरुषांनी आम्हाला हे समजावून सांगितले, त्यांच्याकडून आम्ही असे ऐकले आहे. वैदिक कल्पनेत मरणानंतर दोन वाटा असतात. एक पितरांच…
- 11एका पक्ष्याचे दोन पंखम्हणून या दोघींना एकत्र धरायला हवे. जो विद्या आणि अविद्या दोन्ही एकत्र जाणतो, तो अविद्येने मृत्यू पार करतो, आणि विद्येने अमृतत्व मिळवतो. अविद्या कुणाला मृत्यूपार कशी नेईल? इथे या शब्दांचा अर्थ काय, ते आठवा. खाणे, हाव धरणे आणि भिणे, एवढ्यावर…
- 12बीज आणि वृक्षतोच धडा आता दुसऱ्या एका जोडीतून येतो: पुन्हा, कोणताही एक भाग एकटा घेऊ नका. जे अव्यक्ताची उपासना करतात, ते गाढ अंधारात शिरतात. आणि जे व्यक्तातच रमतात, ते जणू त्याहूनही दाट अंधारात शिरतात. मूळ शब्द आहेत असंभूती आणि संभूती, म्हणजे “न होणे” आणि…
- 13सिद्धी आणि विश्रांतीपुन्हा ज्ञानी सांगतात की प्रत्येकाचे फळ वेगळे आहे. व्यक्ताचे फळ एक, आणि अव्यक्ताचे फळ दुसरेच, असे म्हणतात. ज्या ज्ञानी पुरुषांनी आम्हाला हे समजावून सांगितले, त्यांच्याकडून आम्ही असे ऐकले आहे. ही फळे कोणती? भाष्यकार योग आणि पुराणांच्या जुन्य…
- 14नाशवंत आणि मूळम्हणून ही दुसरी जोडीही एकत्र धरायची. जो संभूती आणि विनाश, होणे आणि नाश, दोन्ही एकत्र जाणतो, तो विनाशाने मृत्यू पार करतो, आणि संभूतीने अमृतत्व मिळवतो. इथे “विनाश” हे व्यक्त हिरण्यगर्भाचेच नाव आहे, कारण जे जन्माला येते त्याचा एक दिवस नाश होतो…
- 15सोनेरी झाकण दूर करही प्रार्थना करणारा माणूस या मंत्रांनी सांगितलेले जीवन जगलेला आहे, आणि आता मृत्युशय्येवर आहे. तो सूर्याकडे वळतो. सत्याचे मुख सोन्याच्या झाकणाने झाकलेले आहे. हे पूषन्, ते झाकण दूर कर, म्हणजे सत्याला धरून जगलेल्या मला ते दिसेल. पूषन् म्हणजे “…
- 16तो पुरुष मीचसूर्याला त्याच्या अनेक नावांनी हाक मारत तो पुढे म्हणतो. हे पूषन्, हे एकट्याने संचार करणाऱ्या, हे नियंत्या, हे सूर्या, हे प्रजापतिपुत्रा: तुझे किरण बाजूला सार, डोळे दिपवणारे तेज आवरून घे. तुझे परम मंगल रूप मला पाहू दे. तुझ्या ठायी असलेला तो…
- 17जे केलेस ते आठवआता प्रत्यक्ष मृत्यूचा क्षण. माझा प्राण अमर वायूत मिसळून जावो, आणि या शरीराची राख होवो. ॐ. हे मना, आठव. जे केलेस ते आठव. हे मना, आठव. जे केलेस ते आठव. वैदिक कल्पनेप्रमाणे मृत्यूच्या वेळी माणसाचा प्रत्येक घटक विश्वातल्या आपल्या मूळ स्रोताकडे…
- 18सन्मार्गाने नेसर्वांत शेवटी तो अग्निदेवाची प्रार्थना करतो. हे अग्ने, आम्हाला सन्मार्गाने ऐश्वर्याकडे ने. हे देवा, तू आमचे सारे मार्ग जाणतोस. वाकड्या वाटेचे सारे पाप आमच्यापासून दूर ठेव. आम्ही तुला नमनाचे भरभरून शब्द अर्पण करतो. अग्नी म्हणजे पवित्र यज्ञाग…