प्रमुख उपनिषदे · ईशोपनिषद्
एका पक्ष्याचे दोन पंख
विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभयं सह । अविद्यया मृत्युं तीर्त्वा विद्यया अमृतमश्नुते ॥ ११ ॥
म्हणून या दोघींना एकत्र धरायला हवे. जो विद्या आणि अविद्या दोन्ही एकत्र जाणतो, तो अविद्येने मृत्यू पार करतो, आणि विद्येने अमृतत्व मिळवतो. अविद्या कुणाला मृत्यूपार कशी नेईल? इथे या शब्दांचा अर्थ काय, ते आठवा. खाणे, हाव धरणे आणि भिणे, एवढ्यावरच चालणारे पशूसारखे जगणे म्हणजे इथला “मृत्यू”. निष्ठेने केलेली कर्मे माणसाला त्याच्या पलीकडे नेतात. मग तो ज्या देवतेचे ध्यान करतो, तिच्याशी उपासना त्याला एकरूप करते. मरणानंतरचे ते तेजस्वी जीवन म्हणजे या मंत्रातले “अमृत”. अशा जोडीसाठी नंतरचे भारतीय लेखक एक उपमा देतात: पक्षी एका पंखाने नाही, दोन्ही पंखांनी उडतो. कर्म आणि उपासना ही अशीच जोडी. तरीही हे अमृतत्व जग टिकेपर्यंतच टिकते; ते केवळ म्हणायला अमरत्व. खरी मुक्ती, सहाव्या आणि सातव्या मंत्रांनी सांगितल्याप्रमाणे, सर्व प्राण्यांत एकच आत्मा पाहण्यानेच मिळते.