प्रमुख उपनिषदे · ईशोपनिषद्
जे केलेस ते आठव
वायुरनिलममृतमथेदं भस्मान्तं शरीरम् । ॐ क्रतो स्मर कृतं स्मर क्रतो स्मर कृतं स्मर ॥ १७ ॥
आता प्रत्यक्ष मृत्यूचा क्षण. माझा प्राण अमर वायूत मिसळून जावो, आणि या शरीराची राख होवो. ॐ. हे मना, आठव. जे केलेस ते आठव. हे मना, आठव. जे केलेस ते आठव. वैदिक कल्पनेप्रमाणे मृत्यूच्या वेळी माणसाचा प्रत्येक घटक विश्वातल्या आपल्या मूळ स्रोताकडे परत जातो. श्वास कधीही न मरणाऱ्या वायूत परत जातो, आणि शरीर चितेच्या अग्नीला अर्पण होते. ॐ हे वेदांचे पवित्र अक्षर, साक्षात परब्रह्माचे प्रतीक. इथे ॐ म्हणून मरणासन्न माणूस त्या सर्वोच्च सत्याकडे वळतो. मनाला घातलेली ही साद एका जुन्या भारतीय समजुतीवर उभी आहे: “अंते मतिः सा गतिः”, शेवटच्या क्षणीचे विचार जीवाची पुढची गती ठरवतात. म्हणून तो इच्छा आणि संकल्प यांचे स्थान असलेल्या मनाला हाक मारतो. आयुष्यभराची उपासना आणि कर्मे मनाने आता एकत्र गोळा करावीत, असे तो विनवतो. शेवटच्या क्षणाच्या ओढीने हे शब्द दोनदा उच्चारले आहेत.