प्रमुख उपनिषदे · ईशोपनिषद्
शुद्ध, अशरीर, सर्वव्यापी
स पर्यगाच्छुक्रमकायमव्रणमस्नाविरं शुद्धमपापविद्धम् । कविर्मनीषी परिभूः स्वयम्भूर्याथातथ्यतोऽर्थान्व्यदधाच्छाश्वतीभ्यः समाभ्यः ॥ ८ ॥
ज्ञानी सगळीकडे ज्याला पाहतात, तो आत्मा आहे तरी कसा? पुढचा मंत्र त्याचे चित्र रेखाटतो, आणि ते बहुतेक तो काय नाही हे सांगून. तो सर्वत्र पोहोचलेला आहे. तो तेजस्वी आहे, अशरीर आहे; त्याला जखम नाही, नसा नाहीत. तो शुद्ध आहे, पापाचा त्याला स्पर्शही नाही. तो द्रष्टा आहे, ज्ञानी आहे, सर्वांच्या वर आहे, स्वयंभू आहे. अनादी काळापासून त्याने सर्व गोष्टी यथायोग्य नेमून ठेवल्या आहेत. इथे मंत्र “ते” वरून “तो” वर येतो: तेच सत्य, आता एका व्यक्तीसारखे वर्णिलेले. सगळ्या जगामागच्या या एकाच सत्याला उपनिषदे ब्रह्म म्हणतात. आपल्या आत असलेला आत्मा म्हणजे तेच ब्रह्म. दोन्ही एकच. इतके नकार कशासाठी? ज्याला शरीर आहे, त्याला इजा होऊ शकते, तो मरू शकतो, आणि त्याच्या कर्मांचा डाग त्याला लागू शकतो. “अशरीर” म्हणजे जन्मोजन्मी सोबत जाणारे मन-इंद्रियांचे सूक्ष्म शरीरही त्याला नाही. “जखम नाही, नसा नाहीत” म्हणजे हाडामांसाचे शरीर नाही. “शुद्ध” म्हणजे अज्ञानाचाही लवलेश नाही, आणि “पापाचा स्पर्श नाही” म्हणजे पाप-पुण्य दोन्हींच्या पलीकडे. आकाशाचा विचार करा: धूर त्यातून तरंगत जातो, पण आकाशाला कधी काजळी लागत नाही. तो सर्व काही पाहतो, प्रत्येक मन जाणतो. शहाणा राजा जसा प्रत्येक अधिकाऱ्याला त्याचे काम सोपवतो, तसे त्याने प्रत्येक प्राण्याला आणि प्रत्येक शक्तीला तिचे कार्य नेमून दिले आहे.