प्रमुख उपनिषदे · ईशोपनिषद्
दोन प्रकारचा अंधार
अन्धं तमः प्रविशन्ति येऽविद्यामुपासते । ततो भूय इव ते तमो य उ विद्यायां रताः ॥ ९ ॥
आता या उपनिषदातले सर्वांत गूढ मंत्र येतात. त्यांचे सांगणे मात्र सोपे आहे: जोडीतल्या एकाच भागाला धरून बसू नका. दोन्ही बरोबर हवेत; एकटा कोणताही भाग माणसाला अंधारातच ठेवतो. जे अविद्येची उपासना करतात, ते गाढ अंधारात शिरतात. आणि जे विद्येतच रमतात, ते जणू त्याहूनही दाट अंधारात शिरतात. ज्ञानाने अंधार कसा येईल? इथे या दोन शब्दांना खास अर्थ आहे. शंकराचार्यांच्या मते “अविद्या” म्हणजे वैदिक कर्मकांड. त्याला अविद्या म्हटले, कारण ते करणे आहे, जाणणे नव्हे. आणि “विद्या” म्हणजे देवतांची उपासना, आत्मज्ञान नव्हे. आत्मज्ञान कधीच अंधाराकडे नेऊ शकत नाही. उपनिषदांत उपासना म्हणजे केवळ पूजा नव्हे. एखाद्या गोष्टीवर श्रद्धेने मन स्थिर ठेवणे, तिचे ध्यान करणे, ही उपासना. ध्यानाशिवाय नुसते कर्मकांड केले, तर माणूस अंधारातच राहतो. पण जे देवतांचे ध्यान करतात आणि आपली कर्तव्ये सोडून देतात, ते आणखी खोल अंधारात पडतात, कारण त्यांच्या हातून कर्मेही सुटलेली असतात.