प्रमुख उपनिषदे · ईशोपनिषद्
न बांधणारे कर्म
कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छतं समाः । एवं त्वयि नान्यथेतोऽस्ति न कर्म लिप्यते नरे ॥ २ ॥
पहिल्या मंत्राने सारे जग सोडून द्यायला सांगितले. पण हे सगळ्यांना एकदम जमत नाही. म्हणून पुढचा मंत्र अशांसाठी आहे. इथे या जगात कर्म करतच शंभर वर्षे जगण्याची इच्छा धर; शंभर वर्षे म्हणजे माणसाचे पूर्ण आयुष्य. जगात राहायचे असेल तर याखेरीज दुसरा मार्ग नाही: असे केलेले कर्म माणसाला चिकटत नाही. कर्म म्हणजे केवळ कृती नव्हे, तर तिचा मागे राहणारा ठसाही. हा ठसा माणसाला चिकटून बसतो आणि पुन्हा पुन्हा जन्माला बांधतो, जसे कर्ज कर्जदाराला बांधून ठेवते. उपनिषदांवरचे सर्वांत प्रसिद्ध भाष्य आठव्या शतकातल्या शंकराचार्यांचे आहे, आणि इथे त्यांचाच अर्थ घेतला आहे. त्यांच्या मते या मंत्रांत दोन मार्ग दिसतात. पहिला मार्ग संन्यासासाठी तयार असलेल्यांचा: घरदार आणि संपत्ती सोडून, गावोगाव फिरणाऱ्या संन्याशासारखे आत्मज्ञानात जगायचे. दुसरा मार्ग घरात राहणाऱ्या गृहस्थांचा. त्यांनी आपली कर्तव्ये करावीत, विशेषतः वेदांनी सांगितलेली कर्मे: रोजचे अग्निहोत्र आणि गृहस्थाने करायचे इतर विधी. असे जगले तर त्यांच्या कर्मांतून नवे पाप साठत नाही, आणि ते बांधले जात नाहीत.