प्रमुख उपनिषदे · ईशोपनिषद्
बीज आणि वृक्ष
अन्धं तमः प्रविशन्ति येऽसम्भूतिमुपासते । ततो भूय इव ते तमो य उ सम्भूत्यां रताः ॥ १२ ॥
तोच धडा आता दुसऱ्या एका जोडीतून येतो: पुन्हा, कोणताही एक भाग एकटा घेऊ नका. जे अव्यक्ताची उपासना करतात, ते गाढ अंधारात शिरतात. आणि जे व्यक्तातच रमतात, ते जणू त्याहूनही दाट अंधारात शिरतात. मूळ शब्द आहेत असंभूती आणि संभूती, म्हणजे “न होणे” आणि “होणे”: जे अजून प्रकट झाले नाही, आणि जे प्रकट झाले आहे. अव्यक्त म्हणजे जगाचे लपलेले आदिकारण, सर्व गोष्टींचा अजून आकार न घेतलेला उगम. अख्खा वृक्ष जसा बीजात लपलेला असतो, तसे. व्यक्त म्हणजे त्या उगमातून सर्वांत आधी प्रकट झालेले तत्त्व. जुने ग्रंथ त्याला हिरण्यगर्भ, “सोनेरी गर्भ”, म्हणतात. आकाराला आलेल्या साऱ्या जगाचा तो आत्मा, अशी त्यांची कल्पना. आई जशी गर्भात बाळ धारण करते, तसा तो प्रत्येक प्राण्याला आपल्यात धारण करतो. जुन्या संप्रदायांत या दोन्हींची उपासना होत असे. मंत्र बजावतो की यांपैकी कोणतीही एकटी उपासना माणसाला अंधारातच ठेवते.